Τι εστίν αγάπη;

Δύσκολο ερώτημα. Προσωπικά δεν ξέρω αν είμαι σε θέση να το αποδώσω ικανοποιητικά με λόγια. Άλλωστε, το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης λογοτεχνίας αναλώνεται σ’αυτή την κατεύθυνση. Πάντως, ένα είναι σίγουρο: Αγάπη άνευ αντικειμένου δεν υπάρχει. Πρέπει να έχεις κάτι για να αγαπάς. Είναι συναίσθημα με κατεύθυνση, με αποδέκτη. Το αντικείμενο της αγάπης μπορεί να είναι μικρό ή μεγάλο, απτό ή άυλο, αλλά πρέπει να υπάρχει, έστω και κατά φαντασίαν.

Στη θρησκεία, η αγάπη συνήθως παρομοιάζεται με την αγάπη ενός πατέρα για το παιδί του (Θεός προς Άνθρωπο), ενώ για την αγάπη του Ανθρώπου προς το Θεό συνήθως χρησιμοποιείται ο όρος "Θείος Έρως".

Αυτή όμως η ανάμειξη αυτού του τόσο πολύτιμου και στοιχειώδους ανθρώπινου συναισθήματος δημιουργεί ένα… μικρό πρόβλημα στη χριστιανική κοσμοθεώρηση.

Η χριστιανική κοσμοθεωρία

Η τυπική χριστιανική κοσμοθεωρία μπορεί να συμπυκνωθεί ως εξής: Ο Θεός υπήρχε ανέκαθεν και περιλαμβάνει στη φύση του την αγάπη. Κάποια στιγμή δημιούργησε τους αγγέλους και αργότερα τους ανθρώπους από αγάπη (οι χρονικές εκφράσεις χρησιμοποιούνται συμβάσει μόνο, αφού υποτίθεται ότι ο Θεός είναι άχρονος). Έκτοτε κάποια από τα δημιουργήματά του παραστράτησαν και ο Θεός προσπαθεί να τα επαναφέρει σε κοινωνία μαζί του (με αποκορύφωμα την ενσάρκωσή του). Αυτό πιστεύω συνοψίζει τη γενικότερη χριστιανική κοσμοθεωρία. Περισσότερες λεπτομέρειες είναι περιττές νομίζω και δε θα μας χρειαστούν.

Αντιρρήσεις

Μα αυτή η κοσμοθεώρηση δε δημιουργεί πρόβλημα; Η αγάπη είπαμε πως είναι συναίσθημα με κατεύθυνση. Δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς αντικείμενο. Πώς μπορεί, λοιπόν, να υπάρξει Θεός Αγάπης (φύσει) πρωτού πλάσει κάτι ν’αγαπά; Ας δούμε ορισμένα σημεία:

• Κατ’αρχάς, όπως έχω ήδη αναπτύξει, ένα τέλειο Θεϊκό Ον δεν μπορεί να έχει επιθυμίες και μεγαλύτερη επιθυμία από το να αγαπά και να αγαπιέται είναι αμφίβολο αν μπορεί να υπάρχει. Η ίδια λογική εμποδίζει το Θείο από το να είναι Δημιουργός, αλλά αφού οι Χριστιανοί θεωρούν ότι ο Θεός της Αγάπης τους είναι και δημιουργός, θα πρέπει να αφήσω στην άκρη αυτό το σημείο για την ώρα.

• Είναι βέβαιο ότι ένα μοναχικό ον, όπως ο Θεός προ δημιουργίας, δεν μπορεί να αγαπά, εφόσον δεν έχει κάτι ή κάποιον να αγαπά. Βέβαια, ο Θεός των Χριστιανών είναι τριαδικός, οπότε είναι αναμενόμενο να υποστηριχθεί ότι ο Θεός ποτέ δεν υπήρχε χωρίς να έχει αντικείμενο αγάπης (το κάθε πρόσωπο της Τριάδας συνδέεται με τα άλλα με αγάπη). Επιπλέον, θεωρείται άχρονος, οπότε μπορεί να υποστηριχτεί ότι αγαπούσε τα μελλοντικά όντα που θα έφτιαχνε. Βάσει αυτών, ο Τριαδικός Θεός δεν είναι αντιφατικός ακόμη.

  Το ερώτημα που προκύπτει είναι, ποιος μπορεί να ήταν ο λόγος για τον οποίο το Θείο αποφάσισε να ξεφύγει από τα όρια της αυτο-αγάπης και να αποζητήσει αυτόν τον ερωτικό δεσμό με κατώτερα όντα που δημιούργησε το ίδιο. (το "ερωτικός" το χρησιμοποιώ με την έννοια του "θείου έρωτος" πάντα). Η συνήθης απάντηση είναι ότι ήθελε να προσθέσει και άλλα όντα σ’αυτό τον κύκλο αγάπης (πρώτα τους αγγέλους και μετά θεωμένους ανθρώπους). Αλλά αυτό δημιουργεί δύο ζητήματα, το καθένα με τα προβλήματά του.

• Μήπως αυτό σημαίνει ότι η αρχική αγάπη στην τριαδική κοινωνία δεν ήταν τέλεια και χρειαζόταν συμπληρωματικά αντικείμενα αγάπης; Αδιανόητο για Χριστιανό να παραδεχθεί κάτι τέτοιο. Οποιαδήποτε νύξη περί ατέλειας προκαλεί πυώδεις φλύκταινες.

• Έστω ότι η αγάπη μεταξύ των προσώπων της Αγίας Τριάδας είναι τέλεια, αλλά με κάποιον τρόπο (αδιάφορο πώς) η δημιουργία νέων αντικειμένων αγάπης αιτιολογείται. Μα η άπειρη αυτή αγάπη του Θείου, τότε, δε θα έπρεπε να έχει πλημμυρίσει τον ορατό και αόρατο κόσμο με άπειρα όντα αποδέκτες-συμμετόχους της Θείας αυτής Αγάπης; Κυριολεκτικά, δε θα έπρεπε να υπάρχει κανένα σημείο του σύμπαντος χωρίς έλλογα όντα με πνευματικά χαρακτηριστικά τουλάχιστον αντίστοιχα με τα ανθρώπινα! (αν όχι αγγελικά· και ας μην ξεχνάμε ότι μπορεί το σύμπαν να είναι άπειρο ως χώρος, αλλά ως κατοικήσιμες πλανητικές επιφάνειες ειναι πεπερασμένες.)

  Μη με παρεξηγήσετε… είμαι σχεδόν βέβαιος ότι υπάρχει έλλογη ζωή στο σύμπαν πέρα από εμάς, αλλά, αν ίσχυε η κοσμοθεωρία των Χριστιανών, έλλογη ζωή θα έπρεπε να υπάρχει παντού (και φυσικά συνθήκες που να μπορούν να τη συντηρήσουν)· αλλά κάτι τέτοιο δεν το βλέπουμε. Κυριολεκτικά, οι υλικοί αποδέκτες-μέτοχοι της θείας αγάπης θα έπρεπε να είναι άπειροι (και όχι άπειροι = απλά πάρα πολλοί, αλλά άπειροι = κυριολεκτικά αμέτρητοι.)

  Η αντίφαση θα μπορούσε να λυθεί εύκολα με την υπόθεση άπειρων συμπάντων που φιλοξενούν όλα έστω και ένα είδος έλλογης ζωής (ούτως ή άλλως η επιστήμη έχει αρχίσει να καλοβλέπει την υπόθεση του Πολυσύμπαντος, αναπόδεικτη μέχρι στιγμής). Το κακό είναι ότι πολλοί επίδοξοι απολογητές (όπως ο William Lane Craig), στην προσπάθειά τους να στηρίξουν το Κοσμολογικό Επιχείρημα του Καλάμ, έχουν αποφανθεί μετά περισσής σοβαρότητος ότι στον υλικό κόσμο το πράξει άπειρο είναι αδύνατο και ανύπαρκτο και υφίσταται μόνο ως μαθηματική έννοια. Θα το προσυπογράψω κι εγώ αυτό το συμπέρασμα, όχι απλά επειδή με βολεύει, αλλά επειδή είναι σωστό (τουλάχιστον για το δικό μας σύμπαν). Ειρωνικότατο…

  Αν είχαμε εν δυνάμει άπειρο χρόνο θα μπορούσαμε να αυξηθούμε και να πληθυνθούμε και να κατακυριεύσουμε το σύμπαν (βέβαια, πάλι δε θα φτάναμε σε άπειρο αριθμό, αφού άπειρο με διαδοχικές προσθέσεις δεν επιτυγχάνεται). Αλλά το σύμπαν, δυστυχώς, σύμφωνα με τη χριστιανική κοσμοθεώρηση, έχει ημερομηνία λήξεως· τη Δευτέρα Παρουσία (η οποία μάλιστα περιορίζει ακόμη περισσότερο τους κοινωνούς αυτής της Θείας Αγάπης). Κάθε προσπάθεια απείρου βρίσκει διαρκώς εμπόδιο το γεγονός ότι ουσιαστική απειρία στο υλικό σύμπαν δεν μπορεί να υπάρξει.

  Βέβαια, κάποιος μπορεί να αντιπεί ότι ο Θεός είναι άχρονος, οπότε αυτή η απειρία υλικών όντων δεν είναι ανάγκη να υπάρχει εξ αρχής, αλλά να φτάσει άπειρο αριθμό με την πάροδο του χρόνου, οπότε από θεϊκή οπτική γωνία μπορεί θα μπορούσε να επιτευχθεί ένας πολύ μεγάλος αριθμός, αλλά και πάλι όχι κατ’ουσίαν άπειρος (που είναι και το ζητούμενο).

• Ίσως κάποιος αντιτάξει: "Μα αφού το σύμπαν μας δε μπορεί να έχει άπειρο αριθμό όντων, μήπως η απειρία καλύπτεται από τον άυλο κόσμο; Ποιος μπορεί να ξέρει αν οι άγγελοι δεν είναι άπειροι!" Όντως, αυτό είναι το μόνο σημείο στο οποίο μπορεί να πατήσει πλέον ο Χριστιανός. Την ασφάλεια της άγνοιάς του για την αόρατη και άυλη κομπανία του Θεού. Ισχύουν αυτά που μόλις είπαμε για τους αγγέλους; Ξέρουμε ότι το άπειρο είναι αδύνατο στον υλικό κόσμο. Στον άυλο όμως;

  Από τους Πατέρες της Εκκλησίας πληροφορούμαστε ότι οι άγγελοι δεν είναι άυλοι, όπως ο Θεός. Σ’εμάς φαντάζουν άυλοι, αλλά για το Θεό είναι πλήρως υλικά όντα (φιλολογική περικοκλάδα ίσως, αλλά αυτή τη στιγμή αδιάφορο). Αυτό δεν αρκεί για να συμπεράνουμε, όμως, αν ο αριθμός τους μπορεί να περιοριστεί βάσει της μη δυνατότητας ύπαρξης ουσιαστικού απείρου. Θα πρέπει οι άγγελοι να υπόκεινται και στο νόμο του αιτίου-αιτιατού. Ισχύει αυτό; Μα φυσικά! Όπως και το υλικό σύμπαν, έτσι και οι άγγελοι έχουν στιγμή δημιουργίας (δεν είναι εκτός χρόνου και αιώνιοι, όπως ο Θεός του Χριστιανισμού). Επιπλέον, από το πάθημα του Εωσφόρου, γνωρίζουμε ότι υπόκεινται σε παρόμοιους περιορισμούς, όπως οι άνθρωποι: έχουν ελεύθερη βούληση, μπορούν να κάνουν επιλογές, και σίγουρα δεν διαθέτουν παντογνωσία, αλλίως ο Εωσφόρος δε θα έκανε καν τον κόπο να μπει στη λογική να αντιταχθεί στο Θεό. Διαφαίνεται ότι ακόμα κι αν δεν ανήκουν στο δικό μας χρόνο, υπάρχει και για τους αγγέλους κάτι αντίστοιχο του χαρακτηριστικού του υλικού κόσμου, της πράξης-αποτελέσματος, αιτίου-αιτιατού. Άλλωστε, αν υπήρχαν άπειροι άγγελοι, τότε δε θα υπήρχε λόγος για τη δημιουργία του ανθρώπου, αφού η Θεία Αγάπη θα ικανοποιούνταν από τους αγγέλους. Το πρόβλημα για το Χριστιανό παραμένει.

Επίλογος

Ας συνοψίσω: Ένας Θεός με τα χαρακτηριστικά του Χριστιανικού και με την Αγάπη στη φύση του απαιτεί την ύπαρξη άπειρων πλασμάτων, κάτι που οι ίδιοι οι θεολόγοι έχουν αποκλείσει ως αδύνατο. Άλλη μία φορά ο Χριστιανικός Θεός εμφανίζεται εσωτερικά αντιφατικός (και χωρίς να πιαστούμε και με τη Βίβλο κιόλας). Η συζήτηση περί του Θεού-Αγάπης περιορίζεται συνήθως σε αναλύσεις επί αναλύσεων για το τι είναι αγάπη, πώς εκφράζεται η Θεία Αγάπη στον κόσμο, αν την αξίζουμε και για το γιατί υπάρχει κακό στον κόσμο, και παραβλέπονται τα συμπεράσματα που μπορούν να εξαχθούν από τα βασικά χαρακτηριστικά του χριστιανικού Θεού, όταν εισάγεται σ’αυτόν η αγάπη ως μέρος της φύσης του. Για ποιο λόγο εκτρέπεται η συζήτηση; Μάλλον… άλλα λόγια ν’αγαπιόμαστε…

Ακούσια δημιουργία

Έχουμε πολλά παραδείγματα ακούσιας δημιουργίας στην παγκόσμια μυθολογία και δύο χαρακτηριστικά από αυτά έρχονται από τους αρχαίους ημών προγόνους.

Μια φορά που η Ήρα κοιμόταν, την πλησίασε ο νεογέννητος Ηρακλής και άρχισε να βυζαίνει. Η Ήρα ξύπνησε και χτύπησε το βρέφος για να φύγει και από το γάλα που χύθηκε δημιουργήθηκε ο Γαλαξίας μας. Προφανώς η Ήρα δεν είχε καμία πρόθεση να δημιουργήσει το Γαλαξία. Ήταν ένα ατύχημα.

Συμπτωματικά γεννήθηκε και η Αφροδίτη. Πήρε, λέει ο μύθος, ο Κρόνος ένα δρεπάνι για να σκοτώσει τον Ουρανό και όπως τον έσφαξε έσταξε αίμα στη θάλασσα και από το θεϊκό αυτό αίμα αναδύθηκε η Αφροδίτη. Ομοίως κι εδώ, η γέννηση της Αφροδίτης ήταν ένα τυχαίο γεγονός. Παρόμοι περιστατικά υπάρχουν και σε άλλες μυθολογίες.

Τι θα σήμαινε κάτι τέτοιο στη χριστιανική κοσμογονία; Έστω ότι ο Γιαβχέ δημιουργεί το σύμπαν κατά λάθος. Δεν είχε καμία πρόθεση να το δημιουργήσει, αλλά με κάποιο τρόπο προέκυψε. Τι θα σήμαινε αυτό;

Κατ’αρχάς, αυτό θα σήμαινε είτε ότι ο Γιαχβέ δεν είναι παντογνώστης, αφού δεν προέβλεψε τα αποτελέσματα των ενεργειών του, ειδικά στην περίπτωση της τυχαίας δημιουργίας, είτε ότι ο Γιαχβέ έχει ένα είδος θεϊκού υποσυνείδητου που δρα εν αγνοία του. (Η δεύτερη εναλλακτική είναι πιο extreme, αλλά οι έντονοι ανθρωπομορφισμοί της Παλαιάς Διαθήκης μου δίνουν το δικαίωμα να εικάσω κι εγώ έναν επιπλέον ανθρωπομορφισμό. Θέλω εξ άλλου να καλύψω όλες τις πιθανότητες.)

Σ’αυτή την περίπτωση οι εναλλακτικές είναι τέσσερις:

α) Ο Γιαχβέ δημιουργεί τον κόσμο ασυνείδητα και δεν το έχει αντιληφθεί. Αντ’αυτού τα νήματα τα κινεί το θεϊκό υποσυνείδητο. Σ’αυτή την περίπτωση ο Γιαχβέ, και κατ’επέκταση ο Χριστιανικός Θεός, που λατρεύουν οι άνθρωποι δεν είναι επί της ουσίας ο Θεός, αλλά το ίδιο το θεϊκό υποσυνείδητο απ’ευθείας. Αυτό θα εξηγούσε εν μέρει την ασταθή συμπεριφορά που επιδεικνύει το θείο μέσα στα ιερά κείμενα των μονοθεϊστικών θρησκειών (Ισλαμισμού συμπεριελαμβανομένου).

β) Ο Γιαχβέ δημιουργεί τον κόσμο ασυνείδητα, αλλά κάποια “στιγμή” το αντιλαμβάνεται. Αυτή η εναλλακτική ίσως να ήταν η φυσική εξέλιξη του δόγματος των Μαρκιωνιτών, αν είχαν επιβιώσει αρκετά για να αναπτύξουν απολογητική σκέψη. Οι Μαρκιωνίτες πίστευαν ότι ο κόσμος είναι δημιούργημα ενός κατώτερου θεού (του θεού της Παλαιάς Διαθήκης) και ο Ιησούς είναι ένας ανώτερος θεός που ήρθε να μας λυτρώσει. Αν υποθέσουμε ότι ο κατώτερος θεός αυτός είναι το θεϊκό υποσυνείδητο, δικαιολογούνται αρκετά πράγματα στις γραφές των μονοθεϊστών. (Σ’αυτό το σενάριο το Ισλάμ θεωρεί το Μωάμεθ σωτήρα· απλά η συνειδητοποίηση από μεριάς Θεού γίνεται αργότερα στην ανθρώπινη ιστορία).

γ) Το σύμπαν είναι υποπροϊόν κάποιας άλλης θεϊκής ενέργειας, οπότε ο Γιαχβέ προσπαθεί να λύσει τα προβλήματα στον κόσμο αυτό εκ των υστέρων χωρίς να επιθυμεί να τον αλλάξει ριζικά. Τα ανθρώπινα όντα, καθ’ότι δεν είναι σχεδιασμένα εξ αρχής καθ’εικόνα και ομοίωση παρανοούν τις ενδιάμεσες αποκαλύψεις, οπότε καθίσταται αναγκαία η ενσάρκωση του Θεού στη Γη. (Αυτή η εναλλακτική θέτει στην ίδια βάση όλους τους μεσσίες, όλων των θρησκειών).

δ) Το σύμπαν είναι υποπροϊόν κάποιας θεϊκής ενέργειας και ο Γιαχβέ δεν έχει αντιληφθεί την ύπαρξη του σύμπαντος, ούτε και πρόκειται (καθότι άχρονος). Αυτός ο Γιαχβέ είναι καθαρά ντεϊστικός. Ο κόσμος εξελίσσεται φυσικά, αλλά διατηρεί ίχνη τελειότητας που βλέπουμε σήμερα ως ίχνη σχεδιασμού και ο Θεός ούτε επεμβαίνει στον κόσμο, ούτε πρόκειται να επέμβει. Οι θρησκείες είναι όλες ανθρώπινα δημιουργήματα.

Βέβαια, για την χριστιανική κοσμοθεωρία η ιδέα και μόνο της ακούσιας δημιουργίας του κόσμου από το Θεό είναι απαράδεκτη, αφού προϋποθέτει αδυναμίες από μεριάς Θεού. Και αν το Θείο λειτουργεί όπως ο άνθρωπος με συνειδητό και υποσυνείδητο (λέω, αν) τότε είναι εξίσου αδιανόητο το θεϊκό υποσυνείδητο να έχει ατέλειες. Εν τέλει είναι αδιανόητος ο διαχωρισμός αυτός σε ένα θείο Ον. Παράλληλα από τους Χριστιανούς απορρίπτεται και ο ντεϊστικός θεός ως μη προσωπικός. Η ακούσια δημιουργία δεν είναι δυνατόν να ενσωματωθεί στη χριστιανική κοσμοθεωρία. Οι ιδέες είναι εντελώς ασύμβατες.

Παράλληλα, παραλείπω εντελώς και την ιδέα ο Θεός να έπλασε τον κόσμο καθ’υποχρέωσιν. Ένα θείο ον, πόσο μάλλον ένα τέλειο ον, είναι αδιανόητο να έπλασε τον κόσμο χωρίς να το θέλει, επειδή ήταν υποχρεωμένος να το κάνει. Τότε δε ήταν αυτός Θεός, αλλά εκείνος που επέβαλε την υποχρέωση. Όλη αυτή η ενότητα μπορεί να απορριφθεί.

Εκούσια δημιουργία

Αυτή είναι η στάνταρ χριστιανική θέση. Ο Θεός ήθελε να φτιάξει τον κόσμο, τον έφτιαξε και έκτοτε τον συντηρεί με σκοπό να οδηγήσει τα έλλογα όντα του πλανήτη Γη στη θέωση. Αλλά και αυτή η ιδέα έχει σοβαρότατο φιλοσοφικό πρόβλημα· για μένα το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο από τα προηγούμενα ανεκδιήγητα σενάρια.

Το πρόβλημα εντοπίστηκε από τον Επίκουρο και την ντεϊστική του φιλοσοφία περί θεών. Έλεγε ότι οι θεοί είναι όντα μακάρια που δεν ασχολούνται με τον κόσμο, ούτε τον δημιούργησαν, καθώς ασχολούνται μόνο με τη μακαριότητά τους. Η θεϊκή μακαριότητα θεωρούνταν από την επικούρεια φιλοσοφία ως ο απώτερος, αλλά άφταστος στόχος, της ανθρώπινης αναζήτησης για ευτυχία και αταραξία (ηδονή, όπως την έλεγε). Σ’αυτό το επίπεδο, η επικούρεια φιλοσοφία βαδίζει παράλληλα με το Βουδισμό, μόνο που στο Βουδισμό στόχος δεν είναι η μακαριότητα, αλλά η απαθής ένωση με το σύμπαν και η εξάλειψη του εαυτού (η Νιρβάνα, στόχος επιτεύξιμος για τον άνθρωπο).

Αυτή η μικρή ανάλυση επιτίθεται άμεσα στην ίδια την ουσία του χριστιανικού Θεού, αν και δεν της φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Αναδύεται αν ρωτήσουμε “Γιατί έφτιαξε ο Θεός το σύμπαν;”

Γιατί, λοιπόν, έπλασε ο Γιαχβέ το σύμπαν; Ήθελε να νιώσει τη χαρά της δημιουργίας; Ήθελε να έχει πλάσματα να τον αγαπούν και να τα αγαπάει; Ό,τι και να υποθέσει κανείς, αναγκαστικά θέτει το Θεό στη θέση να επιθυμεί κάτι και, δυστυχώς, η επιθυμία προϋποθέτει έλλειψη. Πρέπει να σου λείπει κάτι για να το επιθυμείς και η έλλειψη σημαίνει ατέλεια. Ο Θεός δεν μπορεί να είναι τέλειος και να επιθυμεί. Δεν μπορεί να είναι τέλειος και να του λείπει κάτι (ειδικά κάτι που μπορούν να του προσφέρουν ατελή, υλικά όντα).

Αν και μιλάμε για τον υλικό κόσμο, το ίδιο επιχείρημα ισχύει και για την άυλη κομπανία του Γιαχβέ. Άγγελοι και δαίμονες είναι κι αυτοί δημιουργήματα του Γιαχβέ (υλικά για το Θεό, άυλα για τους ανθρώπους· μία ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ ύλης και θείας ουσίας) και το ερώτημα παραμένει το ίδιο: “Τι του έλειπε του Θεού και δημιούργησε τέτοια πλάσματα;” (Δε θα ασχοληθώ καν με την καλβινιστική άποψη ότι ο Θεός ήθελε πλάσματα να υμνούν το μεγαλείο του. Αυτό δημιουργεί χειρότερο ελάττωμα στο Θεό· του προσδίδει εγωισμό.)

Για όσους μεγάλωσαν μέσα στη χριστιανική μυθολογία αυτό είναι εξίσου αδιανόητο. Ένας Θεός που απλά ίπταται εντός ή εκτός σύμπαντος μη νιώθοντας τίποτα πέρα από τη μακαριότητά του; Και ο θεός ως αγάπη; Δυστυχώς, αυτή η ανάλυση δεν επιτρέπει στο Θεό να φτάσει σ’αυτό το στάδιο, αφού δεν του επιτρέπει καν να προχωρήσει σε δημιουργία. Το συμπέρασμα είναι απλό. Ένας τέλειος Θεός ΔΕΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ. Είτε είναι ατελής και είναι δημιουργός, είτε είναι τέλειος και δεν είναι δημιουργός. Και τα δύο είναι αλληλοαποκλειώμενα. Αλλά υπάρχει και τρίτο σενάριο.

Το Θείο ως μη δημιουργός

Μήπως τελικά, αν όντως υπάρχει Θεός δεν υπήρξε ποτέ δημιουργός του σύμπαντος; Αν θέλουμε να διατηρήσουμε την τελειότητα του Θεού, τότε, όπως ήδη είπαμε, δεν μπορεί να ήταν δημιουργός του οτιδήποτε.

Σίγουρα, θα μπορούσαμε να μεταπέσουμε σε μια από τις δύο ήδη υπάρχουσες εναλλακτικές:

Ο κόσμος θα μπορούσε να είναι δημιούργημα ενός πολύ ισχυρού, αλλά όχι τέλειου όντος, αλλά τότε είναι αμφίβολο αν ένα τέτοιο ον θα άξιζε να ονομάζεται Θεός με την κλασσική φιλοσοφική έννοια. Ένα τέτοιο ον θα έμοιαζε περισσότερο με έναν ατελή αρχαιοελληνικό θεό.
Ή θα μπορούσε ο Θεός και ο κόσμος να είναι εντελώς ανεξάρτητα, με το Θεό να ασχολείται με τη μακαριότητά του και το υλικό σύμπαν να εξελίσσεται μόνο του. Ο Θεός δεν πλάθει ποτέ το σύμπαν, οπότε δεν εγείρεται φιλοσοφικό πρόβλημα.

Θα μπορούσε να υποτεθεί ότι το σύμπαν προέρχεται από τη μετουσιωμένη θεία ουσία. Ο Θεός υπήρχε, αλλά μεταπλάστηκε σε σύμπαν και όταν το σύμπαν αναλωθεί ο Θεός θα επανασχηματιστεί. Μπα… όλο αυτό το πέρα-δώθε, από Θεό σε Σύμπαν και το αντίστροφο δεν φαντάζει καθόλου τέλειο.

Η τελευταία εναλλακτική είναι ο Πανθεϊσμός. Θεός και Σύμπαν αποτελούν μια ενότητα και μία ουσία. Καθαρά δυιστική θεωρία. Ο Θεός είναι ο νους και το Σύμπαν είναι το σώμα με τα έλλογα όντα να λειτουργούν ως νευρώνες που κινούν τη συνείδηση του σύμπαντος. Αυτή η θεωρία λύνει το πρόβλημα της δημιουργίας από έναν τέλειο Θεό, αλλά μετατρέπει το Θεό σε ένα πεπερασμένο ον. Υπάρχει όσο υπάρχουν έλλογα όντα, οπότε όσο δεν είχαν εξελιχθεί έλλογα όντα στο σύμπαν, Θεός δεν υπήρχε (και φυσικά αν εξαλειφθούν όλα τα νοήμονα όντα, πεθαίνει κι ο Θεός μαζί τους, μέχρι να εμφανιστούν νέα ή υπάρχει, αλλά η όποια δραστηριότητά του περνά, λογικά, απαρατήρητη και είναι αδιάφορη).
Ο Θεός σ’αυτή την περίπτωση είναι πεπερασμένος, αλλά εν δυνάμει αθάνατος εντός των πλαισίων του σύμπαντος. Επίσης δεν είναι δυνατόν να υποθέσει κανείς τις ιδιότητες ενός τέτοιου όντος, αφού εξαρτάται από τα υλικά πλάσματα. Δεν είμαι καν σίγουρος ότι μπορεί να χαρακτηριστεί καν “Ον”, πόσο μάλλον να ονομαστεί “Θεός” η συλλογική συνείδηση όλων των έλλογων όντων του σύμπαντος.

Πάντως, η ιδέα είναι πολύ θελκτική και έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον και από το φαινόμενο New Age και από την επιστημονική φαντασία (με αγαπημένη μου εμφάνιση στη σειρά “Babylon 5” όπου τα έλλογα όντα εμφανίζονται ως το Σύμπαν που προσπαθεί να κατανοήσει τον εαυτό του). Και παρόλο που η ιδέα είναι πολύ ρομαντική και ενώνει όλα τα έλλογα όντα σε ένα συμπαντικό γαϊτανάκι κατανόησης και εξερεύνησης της ύπαρξής μας, σίγουρα αυτό δεν είναι Θεός. Αν ποτέ βρούμε κι άλλα όντα σαν κι εμάς στο σύμπαν (και είμαι πεπεισμένος ότι θα βρούμε κάποια στιγμή) θα είναι ένα καλό επιχείρημα για συμπαντική ειρήνη, αλλά Θεός αυτό δεν είναι.

Εν κατακλείδι

Τελικά, είναι δυνατόν ένα ον με τα θεϊκά χαρακτηριστικά στα οποία έχει καταλήξει η χριστιανική θεολογία και απολογητική; Ένα ον τέλειο, παντοδύναμο, που τα γνωρίζει όλα, άχρονο, άυλο, πανταχού παρόν, δημιουργός του σύμπαντος και προσωποποίηση της αγάπης. Νομίζω ότι είναι προφανές το τι πιστεύω εγώ. Όπως και γιατί δεν είμαι πλέον Χριστιανός. Δεν ξέρω που θα με οδηγήσει η πνευματική αναζήτησή μου, αλλά είναι εξίσου προφανές ότι δε σκοπεύω να το ξανασκεφτώ, αν δε βρω μια ικανοποιητική απάντηση στο φλέγον ερώτημα που ξεπηδά από τους πρώτους κιόλας στίχους της Βίβλου. Επτά λέξεις είναι όλες κι όλες· μια σύντομη ερώτηση, όπως είναι όλες οι δύσκολες ερωτήσεις:

“Πώς μπορεί ένα τέλειο ον να επιθυμεί;”

Ο άνθρωπος του πολιτισμού βέβαια, ως ένα ον που έχει ξεφύγει προ πολλού από την μαζική αρένα της επιβίωσης και έχει καταφέρει να ορίζει στο μέτρο του δυνατού το περιβάλλον του και τη μοίρα του, έχει όλη την πολυτέλεια να αναρωτιέται γιατί υπάρχει τελικά το κακό. Και στην προσπάθεια του αυτή, είναι έτοιμος, φιλοσοφώντας επιθετικά, να προσπεράσει εύκολα το οφθαλμοφανές και να στραφεί προς τις πλέον απίθανες εξηγήσεις, όπως η κακοτυχία, ο σατανάς και ο θεός που σέβεται την ελευθερία βούλησης του ανθρώπου! Ποιο ακριβώς είναι το οφθαλμοφανές; Μα φυσικά το γεγονός ότι η εξέλιξη μέσω φυσικής επιλογής (όπως την έχει εξηγήσει πολύ παραστατικά ο Dawkins στο βιβλίο του Το Εγωιστικό Γονίδιο) είναι μια αμείλικτη διαδικασία επιβίωσης και σύγκρουσης συμφερόντων και αυτά τα συμφέροντα κάνουν τους συμμετέχοντες να θέλουν πολλές φορές το κακό των αντιπάλων τους! Και ας μην ξεχνάμε ότι στη φύση, πολλές φορές το κακό του ενός συμπίπτει με το καλό του άλλου.

Μήπως Αστοχία του Δημιουργού;

Τι συμβαίνει όμως τελικά στην κοσμοθεώρηση εκείνη σύμφωνα με την οποία υπάρχει θεός, και αυτός καθορίζει τα πάντα; Γιατί υπάρχει τελικά το κακό στον κόσμο, σε έναν κόσμο μάλιστα τον οποίον ο θεός εν σοφία εποίησε; Σε τι τραγική αστοχία έχει υποπέσει τελικά ο δημιουργός;;;
- Δεν θέλει ή δεν μπορεί να εξαλείψει το κακό ο θεός; Ή με άλλα λόγια τι από τα δύο δεν είναι ο θεός, πανάγαθος ή παντοδύναμος;
…αναρωτιούνται οι σκεπτικιστές, για να εισπράξουν την πολυφορεμένη απολογητική απάντηση:
- Και θέλει και μπορεί να εξαλείψει το κακό, αλλά δεν το κάνει από σεβασμό προς την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου!

Οι απολογητικές απαντήσεις βέβαια έχουν την κακιά συνήθεια να μπάζουν από παντού. Έτσι οι κόντρα – ερωτήσεις του στιλ “Και γιατί εξ’ αρχής δημιούργησε το κακό;” ή “Αν ο άνθρωπος έχει ελεύθερη βούληση και μπορεί πραγματικά να επιλέγει τις ενέργειες του, τότε πως μπορεί ο θεός να γνωρίζει τα πάντα, άρα και το μέλλον;” μένουν μονίμως αναπάντητες. Ο σκοπός του παρόντος άρθρου πάντως είναι να σταθεί λίγο περισσότερο στο ζήτημα της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου και να το εξετάσει με όλη την καλή διάθεση, μέσα από το πρίσμα της έννοιας του Βέλους της Πράξης.

Η ελευθερία βούλησης του ανθρώπου, όπως την αντιλαμβάνονται οι περισσότεροι, εντοπίζεται στη δυνατότητα επιλογής του, κάθε φορά που αυτός αυτενεργεί. Ο άνθρωπος σύμφωνα με τη χριστιανική θεώρηση κρίνεται με βάση τις πράξεις του. Και η πράξη ισοδυναμεί πάντοτε με ενέργεια. Δηλωτικό της ενέργειας στη γλώσσα μας είναι το ρήμα. Και στην πλέον θεμελιώδη δομή της μια πρόταση έχει πάντοτε υποκείμενο, ρήμα και αντικείμενο… Έλα μεγάλε, τελείωνε με το κήρυγμα, μας ζάλισες, έχουμε τελειώσει το δημοτικό εδώ και μερικές δεκαετίες!!! Που θέλεις να καταλήξεις;

Θέλω να καταλήξω απλώς στο γεγονός ότι μια πράξη δεν είναι ποτέ σημείο στον ιδεατό χώρο των ενεργειών, αλλά αντιθέτως μια νοητή ευθεία με αρχή και τέλος, ένα βέλος με συγκεκριμένη φορά! Στην αρχή του βέλους βρίσκεται πάντοτε το υποκείμενο Α και στο τέλος του υπάρχει πάντα κάποιο αντικείμενο Β! Η πράξη σίγουρα δεν είναι σημειακό κουμπάκι πάνω σε μια κονσόλα παιχνιδιών! Η πράξη του Α χαρακτηρίζεται από ένα βέλος, το οποίο δείχνει σε κάποιον Β, ο οποίος θα υποστεί τις συνέπειες αυτής της πράξης. Η χριστιανική θεωρία της ελεύθερης βούλησης εμμένει παρανοϊκά στη χρήση του Β μόνο για τον χαρακτηρισμό μιας πράξης. Ωφελείται ο Β; Καλή η πράξη! Ζημιώνεται ο Β; Κακή η πράξη! Και κάπου εκεί ο θεός ξεχνάει τον Β. Στη συνέχεια ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να επιλέξει, αν θα κάνει το καλό ή το κακό! Ελεύθερη βούληση!

Με τα Μάτια του Αντικειμένου

Το Βέλος της Πράξης μας δίνει τη δυνατότητα να εξετάσουμε μέσα από ένα τελείως διαφορετικό πρίσμα την τριπλέτα των τραγικών ειδήσεων της εναρκτήριας παραγράφου. Υπενθυμίζοντας λοιπόν ότι η πράξη περιλαμβάνει ένα υποκείμενο το οποίο ενεργεί και ένα αντικείμενο το οποίο υφίσταται τις επιπτώσεις της ενέργειας του υποκειμένου, ας διατυπώσουμε μερικά ρητορικά ερωτήματα:

• Ασυνείδητοι δολοφόνησαν και ακρωτηρίασαν ένα αρκουδάκι!!! Ειδεχθής πράξη! Προσωπικά, αν και απεχθάνομαι τη βία, θα ευχαριστιόμουν ιδιαίτερα το θέαμα του βασανισμού των συγκεκριμένων δολοφόνων. Το ζήτημα όμως, στη συγκεκριμένη περίπτωση, δεν είμαι εγώ αλλά ο θεός! Ήταν ο θεός παρών στο συμβάν; Ζζζζζζζζζζ, ερώτηση παγίδα με μοναδική αποδεκτή απάντηση το ΝΑΙ! Σεβάστηκε την ελευθερία βούλησης των δολοφόνων; Σίγουρα ναι! Μπορείς να σκοτώσεις ή να μη σκοτώσεις και μπορείς να ακρωτηριάσεις ή να μην ακρωτηριάσεις. Και βέβαια να κριθείς ανάλογα! Τι γίνεται όμως με το φουκαριάρικο το αρκουδάκι; Του έδωσε ο πανάγαθος επιλογές, ή απλά, ως πανταχού παρών, κάθισε άπρακτος και το παρακολούθησε να λιώνει μέσα στην αγωνία και τον πόνο;

• Ορφανοτροφεία – επιχειρήσεις σε όλον τον κόσμο παραπλανούν ή εξαναγκάζουν γονείς φτωχών οικογενειών να δώσουν τα παιδιά τους. Και σ’ αυτήν την περίπτωση ο πανάγαθος έδωσε την δυνατότητα επιλογής! Θα βγάζει κάποιος το ψωμί του τίμια, ή θα πλουτίζει με τις αγοραπωλησίες παιδιών των οποίων οι οικογένειες εξαναγκάστηκαν να τα πουλήσουν! Και όσο για τον γονιό, έχει και αυτός τη δυνατότητα επιλογής (αν και όχι απόλυτα στις πλέον εξαθλιωμένες γωνιές του πλανήτη). Θα δώσει το παιδί του ή δεν θα το δώσει! Έλα όμως που το Βέλος της Πράξης έχει και μύτη εκτός από ουρά… Και εκεί βρίσκονται τα κακόμοιρα τα παιδάκια στα οποία δεν δόθηκε δυνατότητα επιλογής. Ως συνήθως δηλαδή, κάποιοι επέλεξαν και κάποιοι όχι!

• Ομάδα ενόπλων δολοφόνησε δεκατρία άτομα στις Φιλιππίνες, πολιτικούς και δημοσιογράφους στην πλειοψηφία τους, πιθανόν προς αποδυνάμωση συγκεκριμένης πολιτικής παράταξης! Και τι ήταν τελικά οι δεκατρείς δολοφονηθέντες; Τα αναλώσιμα στη διεξαγωγή της δίκης για την υπέρτατη κρίση των ενόπλων;

Ελεύθερη βούληση; Ναι, αλλά τίνος;;;

Η παροχή της ελευθερίας βούλησης από τον θεό ως εξήγηση της ύπαρξης του κακού, είναι μακράν το πιο σαθρό απολογητικό επιχείρημα. Οι πράξεις δεν είναι ποτέ αυτόνομες, τουλάχιστον αυτές βάσει των οποίων κρινόμαστε!
- Ο Μάκης έφαγε τη σούπα του! Εεε, χμμμ! Καλά, δεν έχει και ιδιαίτερη σημασία…
- Ο Νίκος πυροβόλησε και σκότωσε ένα σπουργιτάκι! Είχε την επιλογή να μην το κάνει, και όμως το έκανε, και κάποιος έχασε τη ζωή του! Ο Νίκος κρίνεται κακός. Ας μην ξεχνάμε όμως και το σπουργιτάκι, το οποίο δεν ρωτήθηκε καν! Αβλεψία του δημιουργού; Ή μήπως κατηγοριοποίηση των πλασμάτων του σε παιδιά που επιλέγουν και αποπαίδια που βγάζουν το σκασμό;

Πολλοί είναι αυτοί που υποστηρίζουν πως ο φόβος του θεού είναι αυτό που αποτρέπει πολλούς ανθρώπους από έγκλημα ή απλά από το να ξεπεράσουν κάποια όρια της κοινωνικής συμπεριφοράς.

Όσο μεγάλα επιχειρήματα κι αν έχουν η ίδια η ζωή τούς αποδεικνύει πόσο λάθος κάνουν. Οι φυλακές είναι γεμάτες από πιστούς και οι ίδιοι οι εκπρόσωποι της θρησκείας δεν λείπουν από τον κατάλογο των παραβατών. Το αντίστροφο μάλλον συμβαίνει.

Αυτό που μπορεί να αποτρέψει κάποιον από το να παραβεί κάποιο νόμο ή ηθικό κανόνα της κοινωνίας είναι η παιδεία του.

Η θρησκεία ήταν, είναι και θα είναι, αντίθετη στην καλλιέργεια του πνεύματος και στους σκεπτόμενους ανθρώπους, αφού η σκέψη είναι κάτι το επικίνδυνο γι’ αυτή.

Η θρησκεία θέλει το σκοταδισμό, θέλει τον άνθρωπο φοβισμένο.

Η θρησκεία θέλει να φοβάσαι και να αντιπαθείς το διαφορετικό, το νέο. Καμιά από τις νέες ιδέες στις τέχνες, τα γράμματα και τις επιστήμες, που σήμερα είναι κτήμα της κοινωνίας, δεν έγινε ευπρόσδεκτη στην εποχή της από τη θρησκεία. Πάντα έβαζε και συνεχίζει να βάζει εμπόδια στην πρόοδο και την ανάπτυξη.

Δεν είναι λοιπόν ακραία η σκέψη πως ο άνθρωπος θα ήταν πολύ πιο μπροστά σε εξέλιξη και ανάπτυξη, αν δεν είχε σε κάθε του προσπάθεια να αντιμετωπίσει την αντίδραση της θρησκείας.

Κι όμως η μεγάλη πλειοψηφία πιστεύει σε κάποιο θεό. Είναι όλοι αυτοί οι άνθρωποι οπισθοδρομικοί ή βλάκες;

Όχι, και αυτό είναι το μεγαλύτερο κατόρθωμα της θρησκείας. Έχει καταφέρει να αμβλύνει την κρίση των ανθρώπων για να γίνεται αποδεκτή.

Άνθρωποι που αν επέτρεπαν στον εαυτό τους να ελευθερωθεί από τα δεσμά της θρησκείας και να αφιερώσει μόνο μια ώρα σε μια ελεύθερη και χωρίς περιορισμούς κριτική σκέψη, θα απορούσαν με το τι θεωρούσαν δεδομένο μέχρι τώρα, αλλά δεν θα το κάνουν ποτέ.

Και είναι πολλοί αυτοί οι άνθρωποι.

Είναι λίγοι αυτοί που θα το κάνουν.

Αλλά κάτι φαίνεται να αλλάζει σ’ αυτό. Όλο και περισσότεροι αμφισβητούν ότι τους δίνεται έτοιμο. Δεν δέχονται κανένα δόγμα άκριτα. Όλο και περισσότεροι δίνουν στον εαυτό τους τη δυνατότητα να σκεφτεί και να ελευθερωθεί από τους περιορισμούς και τα συμπλέγματα της θρησκείας.

Αλλά είναι νωρίς ακόμα.

Μόλις τον περασμένο αιώνα έλυσε το πρόβλημα της αξιοπρεπούς διαβίωσης ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού της Γης. Ίσως είναι νωρίς να αρχίσει να σκέφτεται από τώρα. Το μέλλον όμως είναι ευοίωνο για κάτι τέτοιο.

Αν του το επιτρέψουν ο άνθρωπος θα προχωρήσει μπροστά και θα απεξαρτηθεί από το ναρκωτικό της θρησκείας γιατί θα καταλάβει ότι δεν το έχει πια ανάγκη.

Αυτό φυσικά δεν είναι κάτι απλό. Οι δυνάμεις του μίσους και του φανατισμού είναι ισχυρό εμπόδιο.

Αν η κριτική σκέψη και η λογική αποδειχτούν πιο δυνατές μια αθεϊστική κοινωνία θα είναι στο μέλλον πραγματικότητα.

Καταρχήν, τι είναι θρησκεία;

Ο ορισμός είναι λίγο δύσκολος. Γενικά, πρόκειται για ένα σύστημα ιδεων το οποίο, μέσω τελετουργίας, πίστης, συμβολισμών και αναφορών σε κάποια θεότητα/θεότητες, υπερφυσικά όντα ή υπερφυσικές δυνάμεις, προσπαθεί να δώσει όχι μόνο εξηγήσεις, αλλά και υπέρτατο νόημα σε ανθρώπινες εμπειρίες (Clifford Geertz, Religion as a Cultural System, 1973).Προσωπικά δεν εχω κανενα ιδιαίτερο πρόβλημα με τον ορισμό αυτό, και με τα τέσσερα σημεία που παρουσιάζονται στον ορισμό αυτό θέλω να προχωρήσω.

Ως τελετουργία ορίζεται το σύνολο πρακτικών, συνήθως συμβολικών, που καθορίζεται από μια θρησκεία ή από την παράδοση.Τα τελετουργικά δεν λαμβανουν υπ’οψη προσωπικές ερμηνείες των τυπικών τους, ενώ σπάνια ενσωματώνουν λογικές διαδικασίες ή αναγκαιότητες. Είναι αυστηρά καθορισμένα, κινούνται δογματικά και, στην συντριπτική πλειοψηφία τους, δεν έχουν κανένα πρακτικό αποτέλεσμα. Μπορούμε να καθορίσουμε ένα σημείο προέλευσης, αν αναλογιστούμε τον τρόπο με τον οποίο δουλεύει ο εγκέφαλος μας: είμαστε ένα είδος που δουλεύει με πρότυπα (pattern seeking animal). Κι εκεί που δεν υπάρχουν πρότυπα ή εκεί που αδυνατούμε να τα βρούμε, έχουμε την τάση να τα δημιουργούμε μόνοι μας. Οι προλήψεις (superstitions) έχουν την ίδια προέλευση. Και το είδος μας δεν είναι το μόνο που παρουσιάζει τέτοιες συμπεριφορές (Skinner, B.F. “‘Superstition’ in the Pigeon,” Journal of Experimental Psychology #38, 1947)

Το φαινόμενο της πίστης – η άκριτη αποδοχή προτάσεων χωρίς εξέταση των δεδομένων – δεν διαφέρει και πολύ. Και πάλι, θεωρώ ότι προέρχεται από τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου μας, και ιδιαίτερα στην φάση της παιδικής ηλικίας. Ο μαθησιακός μηχανισμος του ανθρωπίνου είδους είναι σχεδιασμένος να κάνει κάποια λογικά άλματα. Ακούγεται – και είναι – λογικό : όταν βρίσκεσαι αντιμέτωπος με μια τίγρη, δεν χρειάζεται να κάνεις ολόκληρη ανάλυση για να καταλάβεις ότι πρέπει να το βάλεις στα πόδια. Η τίγρη δεν έχει σκοπό να συζητήσει μαζί σου, έχει σκοπό να σε κάνει το επόμενο γεύμα της. O Dan Dennett περιγράφει την παραπάνω συμπεριφορά ως “υιοθέτηση προθετικής στάσης”. Επειδή όμως ο μηχανισμός είναι γενικά ατελής – κάθε βιολογικός μηχανισμός παρουσιάζει ατέλειες και λάθη – πολλές φορές τα λογικά άλματα είναι πάρα πολλά, οδηγώντας σε λάθος συμπεράσματα. Μίλησα πιο πάνω για παιδική ηλικία, γιατί σ’αυτή την φάση έχουμε τις περισσότερες ελλείψεις ως προς την αξιολόγηση του περιβάλλοντός μας. Βέβαια, στην σημερινή εποχή, είναι κάπως δύσκολος να βρεθείς αντιμέτωπος με μια τίγρη, αλλά οι μηχανισμοί συμπεριφοράς έχουν τον τρόπο να επιμένουν σθεναρά.

Ο συμβολισμός – η χρήση συμβόλων που αναπαριστούν ιδέες, συναισθήματα ή φαινόμενα – είναι, γενικά, κάτι που είναι δύσκολο να εξηγηθεί. Τόσο ο Freud όσο και ο Jung, υποστηρίζουν ότι προέρχεται από την ανάγκη μας να συγκρατούμε πληροφορίες με τρόπο που να επιτρέπει εύκολη πρόσβαση (διαφέρουν στο κατα πόσο ο συμβολισμός είναι ατομική υπόθεση – Freud – ή μπορεί να είναι συλλογική – Jung). Οι εμπειρίες μου με οδηγούν στο δεύτερο και η λογική λέει ότι, αφού ζούμε όλοι σε παραπλήσια περιβάλλοντα, είναι αναμενόμενο πως οι επι μέρους συμβολισμοί θα αναπτυχθούν με παρόμοιο τρόπο. Πάντως, προσφέρεται μια λογική υπόθεση προς εξέταση σχετικά με την προέλευση του συμβολισμού.

Τέλος, οι αναφορές σε υπερφυσικές οντότητες/δυνάμεις, ό,τι δηλαδή αποκαλείται θεότητα, έχει άμεση σχέση με την τάση προς προσωποποίηση ιδεών, η οποία τάση πρέπει να πηγάζει από την κοινωνική μας φύση. Αυτή η φύση μας κάνει επιτακτική την παρουσία άλλων, ακόμη κι εκεί που δεν υπάρχουν. Είναι δύσκολο να σκεφτούμε ένα φαινόμενο με όρους άλλους από τους ανθρώπινους (το βλέπουμε αυτό σε όσους προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την ομοφυλοφιλική συμπεριφορά άλλων ειδών).

Συνοψίζοντας όλα τα παραπάνω, η θρησκεία είναι αποτέλεσμα συγκερασμού ανθρωπίνων συμπεριφορών, συμπεριφορών οι οποίες είναι λίγο εως πολύ αναμενόμενες από βιολογική και εξελικτική σκοπιά – δεν είναι δύσκολο να δεις το εξελικτικό πλεονέκτημα όλων των παραπάνω. Η θρησκεία όμως δεν είναι αυτοσκοπός των παραπάνω συμπεριφορών. Μάλλον πρόκειται για πάρεργο, για “υποπροϊόν” αν θέλετε, των παραπάνω, αλλά σίγουρα και πολλών άλλων, συμπεριφορών. Σίγουρα μπορεί να γίνει περαιτέρω ανάλυση των θέσεών μου – και αυτό ακριβώς θέλω να προκαλέσω – αλλά θα καταλήξω σε ένα συμπέρασμα: ότι η θρησκεία είναι ένα απολύτως φυσικό φαινόμενο, εξηγήσιμο με φυσικούς όρους, και ότι κάποτε, κάποιοι, θα κάνουν καλύτερη δουλειά από εμένα ή τόσους άλλους, παραχώνοντας και αυτό το “Μεγάλο Ερώτημα” στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας.

Η Προϋπόθεση Της Υπόστασης

Ποιο είναι το βασικό (των ανθρώπων) χαρακτηριστικό που μας κάνει να ξεχωρίζουμε από το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο και να αναρωτιόμαστε για τα πάσης φύσεως υπαρξιακά προβλήματα και να δημιουργούμε θεούς και δαίμονες. Μα φυσικά η γλώσσα! Σε αυτό το πλαίσιο λοιπόν έχω να πω ότι όλες οι έννοιες αποκτούν κάποια λεκτική ταμπέλα μόλις αποκτήσουν υπόσταση. Δηλαδή όταν απλά υπάρχουν! Η ύπαρξη χωρίζεται αυτόματα σε δύο υποπεριπτώσεις:

• Υπάρχει κάτι σαν ύλη!
• Υπάρχει κάτι αφηρημένα, σαν ιδέα (αν και η ιδέα βιολογικά υπάρχει σαν υλικό εγκεφαλικό ερέθισμα)!

Έστω τώρα η έννοια που εκφράζεται μέσω της λεκτικής ταμπέλας φάλαινα! Τι ακριβώς είναι η φάλαινα; Είναι ένα πολύ μεγάλο θηλαστικό που ζει στη θάλασσα, έχει τα τάδε και τάδε χαρακτηριστικά (αναπαράγεται, κολυμπάει, τρέφεται με πλαγκτόν, ζυγίζει κάμποσους τόνους κ.α.). Εντάσσεται στην οντολογική κατηγορία ζώο. Πως προέκυψε η συγκεκριμένη λεκτική ταμπέλα; Μα από την ίδια την ύπαρξη αυτού του ζώου. Βλέπουμε τις φάλαινες, ακούμε τις φάλαινες, κάποιοι από εμάς έχουν χαϊδέψει φάλαινες! Έχουμε διαπιστώσει την υλική ύπαρξη τους μέσω των πέντε βασικών αισθήσεων μας, άρα υπάρχουν και πρέπει να τις ονομάσουμε ώστε να μπορούμε να συνεννοούμαστε μεταξύ μας, όποτε συναντάμε φάλαινες!

Ας εξετάσουμε τώρα την λεκτική ταμπέλα αλτρουισμός. Τι είναι ο αλτρουισμός; Τα περισσότερα λεξικά αναφέρονται σε ανιδιοτελή φροντίδα. Βλέπουμε, ακούμε ή γευόμαστε τον αλτρουισμό; Σίγουρα όχι! Ο αλτρουισμός δεν είναι μια λεκτική ταμπέλα της οποίας η έννοια μπορεί να διαπιστωθεί μέσω των πέντε βασικών αισθήσεων. Άρα δεν υπάρχει σαν ύλη. Ο αλτρουισμός όμως έχει αδιαμφισβήτητη ύπαρξη στον κόσμο των ιδεών και είναι μια έννοια μέσω της οποίας χαρακτηρίζουμε συγκεκριμένα είδη συμπεριφορών.

Η Βαθύτερη Ανάγκη Του Υλισμού

Οι αφηρημένες έννοιες, έχουν όλες ένα βασικό χαρακτηριστικό. Δεν αναφέρονται σε κάτι πραγματικό ή συγκεκριμένο και αποτελούν μάλλον ιδιότητες κάποιου πράγματος παρά το ίδιο το πράγμα. Π.χ. ο αφηρημένος αλτρουισμός είναι μια ιδιότητα ενός συγκεκριμένου και υλικού προσώπου.

Ο θεός, αν και πνεύμα άυλο, παρουσιάζει εντούτοις μια σημαντική ιδιομορφία συγκριτικά με τις υπόλοιπες αφηρημένες έννοιες, Ακόμα και οι πλέον αυθεντικοί πιστοί ζουν κάτω από την κρυφή προσδοκία της μελλοντικής υλικής επαλήθευσης του θεού. Η χριστιανική θρησκεία (όπως και οι περισσότερες θρησκείες) βασίζεται σε μεγάλο ποσοστό στην ανταμοιβή του πιστού για την εγκεκριμένη, από κάποιον ανώτατο υπερφυσικό φορέα, στάση ζωής του. Και η ανταμοιβή, καλώς ή κακώς προϋποθέτει υλικές και χειροπιαστές απολαβές, προϋποθέτει επαλήθευση! Από το αιώνιο φως (όραση) και την ανάσταση νεκρών (επαναφορά και των πέντε βασικών αισθήσεων) για τον νικητή μέχρι τον αφόρητο πόνο μέσα στις φωτιές και τα καζάνια της κόλασης (αφή) για τον ηττημένο. Η επαλήθευση είναι αμείλικτα συνδεδεμένη με την ύλη και ο πιστός περιμένει ανυπόμονα την επαλήθευση των προσδοκιών του στο μέλλον. Η βαθύτερη υποσυνείδητη σκέψη του πιστού είναι:
- Ο θεός υπάρχει στο μυαλό μου, και για να μην πάνε στράφι όλα όσα κάνω σύμφωνα με τις υποδείξεις του, πρέπει να υπάρχει και πραγματικά!

Υπάρχει Καπνός Χωρίς Φωτιά;

Η απάντηση είναι ένα ξερό ΟΧΙ. Δεν υπάρχει καπνός χωρίς φωτιά, αλλά η αλήθεια αυτού του συλλογισμού βασίζεται πρώτον στην πέρα πάσης αμφιβολίας ύπαρξη και του καπνού και της φωτιάς και δεύτερον στην επαλήθευση της φωτιάς ως αίτιο δημιουργίας καπνού.

Ισχύει το ίδιο για την ύπαρξη του θεού; Ή για να το θέσω όπως το προηγούμενο ερώτημα, υπάρχει η έννοια θεός σε τόσους ανθρώπους χωρίς να υπάρχει πραγματικά θεός; Η απάντηση είναι ένα ξερό ΝΑΙ! Ποιες απτές αποδείξεις έχουμε ότι υπάρχει θεός και αλληλεπιδρά με τους ανθρώπους; Καμία!!! Οι αποδείξεις ύπαρξης του θεού είναι πάντοτε αμφιλεγόμενες και πάντοτε απρόσιτες για επιστημονικό έλεγχο, είτε τοπικά είτε χρονικά. Συνεπώς ο έλεγχος του ισχυρισμού “Υπάρχει Θεός” είναι το ίδιο αδύνατος όπως και ο έλεγχος του ισχυρισμού “Υπάρχει Το Παντοδύναμο Ταραφαντανάκι“. Δεν γνωρίζετε το παντοδύναμο ταραφαντανάκι; Μα είναι ένα συμπαθέστατο και αόρατο πλάσμα, το οποίο έφτιαξα εγώ, και το οποίο πήρε στα χέρια του τις τύχες αυτού του κόσμου!

Που μπορούμε να βασιστούμε για την επαλήθευση των ανωτέρω ισχυρισμών, αν όχι στις απτές αποδείξεις; Και που μπορούμε να βασιστούμε για να θεωρήσουμε τις ανωτέρω έννοιες άξιες συζήτησης και διερεύνησης; Στον αριθμό των υποστηρικτών του ισχυρισμού; Στην πειθώ των υποστηρικτών; Απουσία αποδείξεων, είναι δυνατόν να υπάρχει κάτι αν το υποστηρίζουν πολλοί ή αν φαίνεται πειστικό (θεός) και να μην υπάρχει κάτι αν το υποστηρίζουν λίγοι ή φαίνεται παράλογο (το αγαπημένο μου ταραφαντανάκι); Αστεία πράγματα!!!

Εξ’ Ορισμού!

Επειδή είναι καλό να ορίζουμε πάντα το αντικείμενο της συζήτησης μας, κατά τους Τεγόπουλο και Φυτράκη:

Θεός = (ο) ουσ. κατά τη θρησκευτική σκέψη, άναρχο και αιώνιο πνεύμα που δημιούργησε και κυβερνά τον κόσμο.

Άναρχο επειδή δεν υπόκειται σε αρχές. Αρχές οι οποίες γενικά καθορίζουν το πώς συμπεριφέρεται η ύλη. Επομένως έχει ο θεός κάποια υλική υπόσταση; Σίγουρα όχι! Και φυσικά η φράση κλειδί είναι το “κατά τη θρησκευτική σκέψη“! Συνεπώς στο ερώτημα αν υπάρχει θεός, απαντώ: Στον κόσμο των ιδεών υπάρχει! Γιατί; Γιατί απλώς υπάρχει! Υπάρχει σαν ιδέα στα κεφάλια πολλών πιστών, είναι μια υπαρκτή δηλαδή έννοια και γι αυτό χρειάστηκε να την ονοματίσουμε. Πρέπει με κάποιον τρόπο να μπορούμε να περιγράψουμε το αντικείμενο του δέους, απέναντι στα αναπάντητα ερωτήματα, που νιώθουν και αισθάνονται κάποιοι άνθρωποι.

Αν υπάρχει ο θεός κάπου αλλού πέρα από το ανθρώπινο μυαλό; ΜΕ ΤΙΠΟΤΑ! Αν ποτέ βρούμε, με απτά στοιχεία που να εξηγούν την αλληλεπίδραση του με την ύλη και όχι με αλαφροΐσκιωτες διηγήσεις, κάποιον παντοδύναμο τύπο ο οποίος ελέγχει το σύμπαν και κινεί τα νήματα του, μάλλον θα χρειαστεί να βρούμε και μια άλλη λεκτική ταμπέλα για να τον περιγράψουμε, γιατί ο τύπος αυτός θα έχει μια ουσιώδη διαφορά από τον θεό. Θα υπάρχει!!! Γενικά και πέρα από τη θρησκευτική σκέψη…

Η παρεξήγηση του “αγνωστικισμού”

Η παρεξήγηση αυτή οδηγεί πάρα πολλούς ανθρώπους να δηλώσουν αγνωστικιστές και όχι άθεοι, νομίζοντας ότι αγνωστικιστής είναι αυτός που ομολογεί ότι δεν γνωρίζει αν υπάρχει θεός, δεδομένου ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις ούτε για την ύπαρξη ούτε για την ανυπαρξία του. Αν όμως το ζητούμενο για την αποδοχή της ύπαρξης θεού είναι οι αποδείξεις, τότε ήδη έχουμε εγκαταλείψει την πίστη, ήδη έχουμε απορρίψει την ομολογιακή αποδοχή της ύπαρξης θεού, ήδη έχουμε πάψει να είμαστε ένθεοι – επομένως είμαστε ήδη άθεοι. Αυτούς τους αγνωστικιστές εγώ προσωπικά τους θεωρώ άθεους, δεδομένου ότι δεν έχουν πίστη στον θεό, αλλά ζητούν κι αυτοί αποδείξεις για να δεχτούν την ύπαρξή του.

Το έχω πει και θα το ξαναπώ: αθεΐα δεν είναι η βεβαιότητα ανυπαρξίας θεού, αθεΐα είναι η απουσία πίστης.

Ο όρος αγνωστικισμός πλάστηκε από τον Τόμας Χάξλεϋ για να δηλώσει την πεποίθηση ότι ορισμένες περιοχές της γνώσης ενδεχομένως να είναι απροσπέλαστες στον ανθρώπινο νου, σε αντίθεση με τον γνωστικισμό, που τρέφει την πεποίθηση ότι η ουσιαστική γνώση προέρχεται από εσωτερικές αποκαλυπτικές εμπειρίες.

Αγνωστικιστής λοιπόν δεν είναι αυτός που περιμένει αποδείξεις για να δεχτεί την ύπαρξη θεού, αλλά αυτός που πιστεύει (ώπα! να πάλι αυτή η λέξη!) ότι η ύπαρξη του θεού δεν μπορεί να γνωσθεί, ότι δεν μπορούμε ποτέ να μάθουμε αν υπάρχει θεός ή όχι. Η άποψη του αγνωστικισμού είναι ότι υπάρχουν ορισμένα θέματα που βρίσκονται έξω από την σφαίρα της ανθρώπινης γνώσης, ορισμένα θέματα που ποτέ δεν θα μπορέσουμε να γνωρίσουμε.

Αυτή η άποψη, όμως, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται πολύ πιο κοντά στον θεϊσμό παρά στην αθεΐα. Πρώτα απ’ όλα, προϋποθέτει ένα βαθμό πίστης – όχι στον θεό, αλλά σε μια αστήρικτη πεποίθηση. Δεν συντρέχει λόγος να υποθέσουμε ότι υπάρχουν κάποια αντικείμενα που δεν μπορούν να γίνουν ποτέ γνωστά. Ήδη αυτή η υπόθεση όζει επιρροή θρησκευτικής πίστης. Ακόμη όμως κι αν διατυπώσουμε μια τέτοια υπόθεση, δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι για την βεβαιότητά της. Θα πρέπει να αναζητήσουμε στοιχεία να την στηρίξουν, τεκμήρια, επιχειρήματα. Δεχόμενοι ότι ισχύει η υπόθεσή μας χωρίς να έχουμε βρει τέτοια στοιχεία, στην ουσία έχουμε ήδη καταφύγει στην πίστη: αν όχι πίστη στο θεό, τουλάχιστον πίστη στο μεταφυσικό.

Όπως και ο θεϊσμός, έτσι και ο αγνωστικισμός αναγνωρίζει ότι υπάρχουν πράγματα πάνω από τον άνθρωπο, πέρα από τον άνθρωπο, πράγματα ανώτερα και απροσπέλαστα. Ο θεϊσμός δέχεται ότι μπορούμε να τα γνωρίσουμε μόνο με εσωτερικά βιώματα, ο αγνωστικισμός λέει ότι δεν μπορούμε να τα γνωρίσουμε. Αυτή η τοποθέτηση όμως, στερούμενη λογικής στήριξης, δεν απέχει πολύ από την θρησκευτικότητα. Οπωσδήποτε απέχει πολύ λιγότερο από την θρησκευτικότητα παρά από την αθεΐα.

Η παρεξήγηση του “σκληροπυρηνικού αθεϊσμού”

Η απόλυτη άρνηση της ύπαρξης θεού, από την άλλη, στην ουσία προϋποθέτει πίστη: πώς αλλιώς μπορεί να είναι κανείς απόλυτα βέβαιος για την ανυπαρξία του; Αυτό το είδος αθεΐας, κατά τη γνώμη μου, σιγοντάρει την πίστη και πολώνει τις συζητήσεις. Είναι εμφανώς αδύνατον να γνωρίζουμε με βεβαιότητα την ανυπαρξία θεού. Μπορούμε να πούμε ότι οι πιθανότητες ύπαρξής του είναι απειροελάχιστες, δεν μπορούμε όμως να πούμε ότι είναι μηδενικές. Διατυπώνοντας μια τέτοια βεβαιότητα, δεν διαφέρουμε πολύ από τους θρήσκους, που δηλώνουν βέβαιοι για την ύπαρξη θεού ενώ είναι εμφανώς αδύνατον να γνωρίζουν κάτι τέτοιο.

Πολλοί κατηγορούν τους άθεους ότι έχουν ιδρύσει μια νέα θρησκεία, την θρησκεία της αθεΐας. Στην περίπτωση των άθεων αυτού του τύπου, έχουν δίκιο: η χωρίς αποδείξεις πίστη είναι χαρακτηριστικό της θρησκείας.

Οι άνθρωποι που αρνούνται αδιαπραγμάτευτα την ύπαρξη θεού κατά κανόνα θεωρούν τους εαυτούς τους «πραγματικούς» άθεους, τους πιο γνήσιους εκπροσώπους της αθεΐας. Κατά τη γνώμη μου ισχύει ακριβώς το αντίθετο: η θέση τους απέχει παρασάγγας από αυτό που εγώ εννοώ ως αθεΐα, διότι προϋποθέτει πίστη. Η αθεΐα όπως την εννοώ εγώ προϋποθέτει σκεπτικισμό και αμφισβήτηση.

Η παρεξήγηση του θεϊσμού

Σε συζητήσεις με θεϊστές, όταν λέω ότι δεν βλέπω καμμία απόδειξη για την ύπαρξη θεού, συχνά ακούω την προτροπή να «κοιτάξω με τα μάτια της καρδιάς μου». Η πρόταση αυτή προφανώς είναι μεταφορική: η καρδιά δεν έχει μάτια. Η παρεξήγηση ξεκινά από την επίσης μεταφορική δήλωση «δεν βλέπω καμμία απόδειξη για την ύπαρξη θεού». Όταν λέω βλέπω, στην περίπτωση αυτή, εννοώ προφανώς «αντιλαμβάνομαι». Υπό την έννοια αυτή και ο θεϊστής που προτρέπει να «κοιτάξω» με τα μάτια της καρδιάς στην πραγματικότητα προτρέπει να αντιληφθώ τον κόσμο με κάποιο άλλο μέσον από αυτό που χρησιμοποιώ.

Και ποιο είναι το μέσον που χρησιμοποιώ για να αντιληφθώ τον κόσμο; Μα φυσικά ο νους, το μυαλό μου. Ποια είναι λοιπόν τα «μάτια της καρδιάς» που με προτρέπει ο θρήσκος να χρησιμοποιήσω; Θα συμφωνήσουμε, νομίζω, ότι είναι το συναίσθημα. Όπως όλοι ξέρουμε, η λέξη «καρδιά» χρησιμοποιείται στην καθομιλουμένη για να δηλώσει το συναίσθημα.

Πείτε μου όμως, αγαπητοί μου, θεϊστές και μη: σας φαίνεται εύστοχο να επιχειρήσετε να αντιληφθείτε τον κόσμο με το συναίσθημα; Το συναίσθημα είναι υπέροχο και απαραίτητο όταν πρόκειται να σχετιστούμε με τους συνανθρώπους μας. Μάλιστα στην περίπτωση αυτή θα ήταν τελείως άστοχο να επιχειρήσουμε να χρησιμοποιήσουμε την λογική. Το συναίσθημα είναι χρήσιμο επίσης όταν σχετιζόμαστε με το ευρύτερο περιβάλλον μας. Τρέφουμε αισθήματα για την οικογένειά μας, για τους φίλους μας, για τα κατοικίδιά μας, για την φύση. Αγαπάμε το παιδί μας αλλά και ένα όμορφο τοπίο και θέλουμε να τα φροντίσουμε να τα προστατέψουμε.

Προσοχή όμως: χρησιμοποιούμε το συναίσθημα για να σχετιστούμε, αλλά δεν το χρησιμοποιούμε για να αντιληφθούμε τον κόσμο. Δεν διαπιστώνουμε την ύπαρξη του ενός φίλου μας με το συναίσθημα. Την διαπιστώνουμε με τις αισθήσεις και με την λογική μας, όπως διαπιστώνουμε την ύπαρξη όλων των πραγμάτων. Από τη στιγμή που είναι υπαρκτός, τότε σχετιζόμαστε συναισθηματικά μαζί του. Η ύπαρξη του φίλου μας μπορεί να διαπιστωθεί και από άλλους ανθρώπους, ακόμη και από όσους δεν τον αγαπούν όπως εμείς. Μπορεί να τεκμηριωθεί με φωτογραφίες και άλλα φυσικά μέσα, μπορεί να επιβεβαιωθεί. Αν σχετιστούμε συναισθηματικά με ένα ανύπαρκτο πρόσωπο το οποίο μόνον εμείς αντιλαμβανόμαστε, τότε θεωρούμαστε ψυχοπαθείς και μας παρέχεται θεραπεία.

Αυτό ακριβώς, όμως, είναι που μας προτρέπουν οι θεϊστές να κάνουμε: να σχετιστούμε συναισθηματικά με ένα ον του οποίου την ύπαρξη δεν μπορούμε να διαπιστώσουμε. Μας προτρέπουν να διαπιστώσουμε την ύπαρξη του θεού με το συναίσθημα – κάτι πρακτικά αδύνατον. Το συναίσθημα δεν προορίζεται για να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Τη δουλειά αυτή την κάνει η λογική, με επεξεργασία των δεδομένων που της παρέχουν οι αισθήσεις μας.

Η πραγματική αθεΐα

Η διαφορά ένθεου και άθεου, επομένως, δεν είναι ότι ο πρώτος «συντάσσεται με τον θεό» ενώ ο δεύτερος «αποτάσσεται τον θεό». Τι νόημα έχει να αποταχθείς ένα πλάσμα που θεωρείς ανύπαρκτο; Η διαφορά είναι ότι ο ένθεος δέχεται την ύπαρξη θεού χωρίς αποδείξεις, επιλέγει δηλαδή την πίστη, ενώ ο άθεος δέχεται μόνον όσα μπορούν να αποδειχθούν, επιλέγει την γνώση.

Η ύπαρξη ή μη θεού, επομένως, όπως το αντιλαμβάνομαι εγώ, στην ουσία δεν σημαίνει τίποτα για την υπόθεση της αθεΐας. Το ζητούμενο από τη σκοπιά της αθεΐας δεν είναι να αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει θεός, αλλά να προσεγγίσουμε την έννοια του θεού όπως προσεγγίζουμε κάθε άλλη έννοια, κάθε αντικείμενο προς μελέτη: με σκεπτικισμό και λογική σκέψη.

Αν υπάρχει θεός, επομένως, και η ύπαρξή του αποδειχθεί, οι σκεπτικιστές άθεοι δεν θα αλλάξουν άποψη. Δεν θα γίνουν πιστοί εν μία νυκτί. Όπως ακριβώς δεν πιστεύω ότι η γη είναι σφαιρική αλλά απλώς το δέχομαι επειδή έχει τεκμηριωθεί, έτσι ακριβώς δεν δέχομαι την ύπαρξη θεού εφόσον δεν είναι τεκμηριωμένη, και θα την δεχθώ αν τεκμηριωθεί. Δεν θα πιστέψω: θα γνωρίσω. Δεν θα αρχίσω αίφνης να κάνω τεμενάδες, να ψέλνω και να λιβανίζω: ενδεχομένως θα θαυμάσω, όπως θαυμάζω όλα τα φυσικά φαινόμενα, αλλά τίποτε παραπάνω.

Και όπως ακριβώς αν αποδειχθεί ότι η γη τελικά είναι κωνική θα το δεχτώ με βάση τα τεκμήρια χωρίς κανένα πρόβλημα, έτσι κι αν αποδειχθεί τελικά ότι ο θεός δεν υπάρχει πάλι θα το δεχτώ ασκαρδαμυκτί χωρίς αυτό να σημαίνει τίποτε για την προσωπική ζωή μου ούτε για την κοσμοθεωρία μου. Το βασικό ζητούμενο για μένα, ξαναλέω, δεν είναι να μην υπάρχει θεός. Το ίδιο μου κάνει αν υπάρχει κι αν δεν υπάρχει. Το βασικό ζητούμενο είναι να γνωρίζω τι υπάρχει και να μην καταφεύγω σε μύθους και παρηγορίες όταν αδυνατώ να γνωρίσω.

Εμείς οι άθεοι χαιρόμαστε να γνωρίζουμε κάθε όψη του κόσμου όπου ζούμε.

Αν υπάρχει θεός, θα χαρούμε πολύ να τον γνωρίσουμε.

Σκεφτείτε το είναι πολύ ισχυρό αυτό το επιχείρημα καθότι θαρρώ πως αν υπήρχε ένα τέτοιο υπερφυσικό ον, θα το βλέπαμε! Έστω, θα το νιώθαμε. Πολλοί κάνουν τα αδύνατα δυνατά να αποδείξουν την ύπαρξη του(θεολόγοι κυρίως) όχι ότι είναι κακοπροαίρετοι, αντίθετα ίσως να το κάνουν για το καλό μας, όπως νομίζουν οι ίδιοι. Δεν λέω, είναι ευγενικοί, αλλά ποιο το όφελος;; Αν ήθελε αυτός ο παντογνώστης και πανταχού παρών να εμφανιστεί θα το είχε κάνει σε χρόνο μηδέν και οι αμφιβολίες μας θα γίνονταν απόδειξη, γεγονός!!

Στο σημείο αυτό υπεισέρχεται η υπόθεση ενός θεού που δεν θέλει να εμφανιστεί!

Οι θεολόγοι διατείνονται ότι ο θεός κρίνει φρόνιμο να κρύβεται, να είναι διακριτικός, είναι μία από τις χάρες του να μην μας αναγκάζει για τίποτα! Ξεκάθαρα λοιπόν φτάνουμε στο κύριο επιχείρημα που στηρίζει την θεϊκή λεπτότητα!
Ήτοι, οι πιστοί θεωρούν ότι ο Θεός κρύβεται από σεβασμό στην ίδια μας την ελευθερία, και έτσι μας δίνει το προνόμιο να πιστεύουμε ή όχι σ αυτόν!

Η συνηθέστερη εξήγηση δίνεται από τον Καντ στην κριτική του πρακτικού λόγου όπου τονίζει ότι εάν όλοι γνωρίζαμε την ύπαρξη του θεού, θα χανόταν η ηθική μας!
Σύμφωνα με αυτήν την άποψη, όλες μας οι ενέργειες και οι πράξεις θα συντελούνταν υπό τον φόβο και την επιφυλακτικότητα απέναντι στο θεό, τον οποίο θα αντιμετωπίζαμε κατά κάποιον τρόπο ως έναν «υπεραστυνόμο»!
Άρα η ιδιοτέλεια θα ήταν το κύριο χαρακτηριστικό του ανθρώπου, οπότε για να μην συμβεί αυτό ο Θεός επιλέγει να είναι κρυμμένος ούτως ώστε να μας αφήσει να πράξουμε το σωστό ή όχι από μόνοι μας. Μάλιστα!

Το πόσο ανίσχυρα είναι τα ανωτέρω επιχειρήματα νομίζω ότι είναι εύληπτο στον καθένα μας. Κατ’ αρχήν, με το να θεωρείς την άγνοια ως ελευθερία, είναι κάτι που τουλάχιστον για μένα, είναι ασύμβατο, έως και αδιανόητο!

Αναρωτιέται ο Αντρέ Κοντ- Σπονβιλ (φιλόσοφος): Εφόσον, είναι έτσι τα πράγματα σημαίνει ότι εμείς οι κοινοί άνθρωποι είμαστε πιο ελεύθεροι και από τους προπαγανδιστές ή τους προφήτες του, όπως επίσης από τους μακάριους ή ακόμα και από τον ίδιο τον Θεό( δεν έχει την επιλογή να πιστέψει ή όχι στον εαυτό του!!!)

Πρόκειται σαφώς για μία ισχυρή αντίκρουση στο επιχείρημα των Θεολόγων, διότι δεν μπορεί εμείς οι κοινοί να είμαστε πιο ελεύθεροι από τον Αβραάμ, τον απόστολο Παύλο, τους μακάριους κλπ, είναι καθαρά μία δυσνόητη ιδέα κάτι τέτοιο που δεν έχει καμία απολύτως βάση φιλοσοφική(πολύ περισσότερο θεολογική!).
Αν λάβουμε υπ όψιν μας τον διαφωτισμό που δρα πάντα ενάντια στον σκοταδισμό, αυτό που ελευθερώνει έναν άνθρωπο είναι η γνώση και όχι η άγνοια!! Είναι αυτονόητο. Δεν χρειάζεται καμία επεξήγηση!

Τώρα, σε ότι αφορά τα λεγόμενα του Καντ στα περί «εξάλειψης» της έννοιας της ηθικής, περισσότερο αντικρούει τη θρησκεία παρά την αθεΐα!
Καθώς, στο σημείο αυτό συμφωνούμε απόλυτα και γι αυτό ο παράδεισος και η κόλαση καθίστανται παραμύθια, η έννοια της ηθικής και του καθήκοντος δεν θα έπρεπε να περιέχει τον παράδεισο ή την κόλαση!!

Ένα άλλο επιχείρημα που κρίνω ιδιαίτερα σημαντικό για να μην αποδέχομαι την ύπαρξη του Θεού είναι ότι αυτός ο Μέγιστος, ο παντοδύναμος, ο σοφός και εν γένει ο Πατέρας της ανθρωπότητας, πως είναι δυνατόν να επιτρέπει όλα τα δεινά που συμβαίνουν στον κόσμο και να μην κάνει τίποτα απολύτως;; Ποιος πατέρας δεν θα εμφανιζόταν στα παιδιά του για να τα φροντίσει και να τα προστατέψει(και έτσι να τους δώσει την ελευθερία);; Που βρίσκεται ο Θεός την ώρα που βομβαρδίζονται αθώοι, πεθαίνουν της πείνας άνθρωποι καθημερινώς, και γενικά κυριαρχεί η εξαθλίωση παρά η ευμάρεια;;

Κατά την προσωπική μου άποψη και πάντα αντιμετωπίζοντας το θέμα πρακτικά, είναι το πιο ισχυρό επιχείρημα για να μην αποδέχομαι την ύπαρξη του θεού. Ποτέ δεν τον είδα, ένιωσα ή γνώρισα!

Όσοι τώρα θεωρείτε ότι τον νιώσατε, τι να σας πω, αφού αισθάνεστε καλά έτσι, δεν μου πέφτει λόγος, παρά όμως ότι ο ισχυρισμός σας δεν μπορεί να μεταδοθεί στον καθένα μας, είναι μη ελέγξιμος! Για μας δεν έχει απολύτως καμία αξία, όπως ακριβώς με όσους θεωρούν ότι είδαν φαντάσματα! Νομίζω ότι η αυθυποβολή αλλά και οι δυνατότητες του ανθρωπίνου εγκεφάλου είναι πιο πιθανά από την υπερφυσική ερμηνεία τέτοιων περιστατικών!

Συμπερασματικά, η σιωπή του θεού είναι τουλάχιστον ύποπτη! Και για να είμαστε σοβαροί, έστω και αν μιλάμε θεωρητικά, για ποιο λόγο η σιωπή του σύμπαντος να ονομάζεται θεός;; Προσδίδουμε στο ανεξήγητο ακόμη πιο ακατανόητη ιδέα, τον Θεό!! Διανοητικά δεν στέκει καθόλου….

Στον πλανήτη αυτό, ανέκαθεν υπήρχε η ισχυρή ολιγαρχία και οι μάζες. Ανέκαθεν. Με τη μια ή την άλλη μορφή, οι δυνατοί ήταν (και παραμένουν) λίγοι, η ακατανίκητη ελίτ, ενώ οι μάζες ατέλειωτες. Βρείτε τα δικά σας παραδείγματα για το επιχείρημά μου, δε θα δυσκολευτείτε καθόλου. Ο «Ηγεμόνας» του Μακιαβέλλι είναι ένα άριστο παράδειγμα οδηγιών που κάποιοι ανέκαθεν επιχειρούσαν και θα εξακολουθήσουν στο διηνεκές να επιχειρούν να εφαρμόσουν στο τομάρι μας. Όλων μας.

Τι μας έμαθαν από τα μικράτα μας; Ότι είναι σημαντικό ο άνθρωπος να έχει ορθές πολιτικές απόψεις και ισχυρές θρησκευτικές πεποιθήσεις. Τι είμαστε χωρίς πολιτικές απόψεις; Άβουλα όντα. Τι είμαστε χωρίς θρησκευτικά πιστεύω; Φτερά στον άνεμο.

Τι βλέπουμε μέχρι στιγμής; Πολιτική και θρησκεία, δύο πόλοι γύρω από τους οποίους συνωστιζόμαστε σα μύγες. Οι ισχυροί στρογγυλοκάθονται, βέβαια, στους πόλους, ενώ όλοι οι υπόλοιποι, ανάλογα με το αξίωμά και το βαθμό τους, δορυφορίζουν γύρω γύρω, προσπαθώντας να προσεγγίσουν όσο γίνεται την πηγή, την εξουσία και τα προτερήματα που απορρέουν απ’ αυτήν.

Ποιες είναι οι μορφές με τις οποίες συνηθέστερα εμφανίζεται η εξουσία; Αφενός ως απολυταρχία, άλλως αποκαλούμενη και δικτατορία εφόσον απαιτείται η χρήση του όρου κι αφετέρου ως διπολισμός, στον οποίο κάποιες φορές απαιτείται να υπεισέλθει και τρίτος παράγων, ως ρυθμιστής, διαιτητής, ή συγκεντρωτής των λοιπών, μη ενταγμένων πολιτών, ώστε να επιτευχθεί ο έλεγχος όσο γίνεται μεγαλύτερης μερίδας της μάζας.

Από όσα έχουν αναφερθεί μέχρι στιγμής, επιλέγουμε τις έννοιες «αυτοδιάθεση» και «έλεγχος». Εκεί παίζεται όλο το παιχνίδι.

Ας πάρουμε το απλό, βολικό κι εξαίρετο παράδειγμα του βοσκού. Δεν κάνει τίποτε όλη μέρα, εκτός από το να παίζει τη φλογέρα του και κάπου κάπου να εκπαιδεύει τα σκυλιά του. Αυτά με τη σειρά τους κάνουν αυτό για το οποίο εκπαιδεύτηκαν και τις περισσότερες φορές το κάνουν καλά. Δεν αφήνουν το κοπάδι να ξεστρατίσει, αλλά και το προστατεύουν από κακόβουλους παράγοντες. Το κοπάδι, είναι ευχαριστημένο. Τρέφεται όταν πεινά, απαλλάσσεται από το βάρος του παραγόμενου γάλακτος όταν αυτό γίνει ενοχλητικό, επαναφέρεται στην τάξη όταν αποφασίσει να ξεπεράσει τα όρια. Τέλος, για να ολοκληρωθεί το κύκλωμα, οφείλουμε να αναφέρουμε και τους κινδύνους που απειλούν την ισορροπία, σημαντικότερος από τους οποίους είναι, βέβαια, οι λύκοι. Αγνοούμε επίτηδες τις ασθένειες, καταιγίδες, πλημμύρες, ξηρασίες, (ωχ, παραλίγο να τα αποκαλέσω θεο-μηνίες χαχα) για να εστιάσουμε στα τέσσερα κυρίως συστατικά του συστήματος, τα οποία είναι: η εξουσία, η μάζα, ο επιβάλλων την ισορροπία και οι αντιρρησίες, ο εχθρός της ισορροπίας.

Τι κάνει λοιπόν ο βοσκός; Στρατηγική. Η επιλογή χλοερών τόπων, η υποταγή της μάζας, η αδιαμφισβήτητη αναγνώριση της εξουσίας του αλλά και η κάλυψή της, ώστε να μη φαίνεται ότι η τιμωρία απορρέει απ’ αυτόν, εφόσον απαιτηθεί να χρησιμοποιηθεί, είναι όλα όπλα και εργαλεία με τα οποία αυξάνει το κύρος, τον πλούτο, τη δύναμη, ή ό,τι άλλο χρειάζεται να αυξήσει, ώστε να ισχυροποιήσει τη θέση του απέναντι στους άλλους βοσκούς.

Ωπ! Στοπ εδώ. Τι είπα μόλις τώρα; Μα βέβαια, αμέλησα να αναφέρω ότι η εξουσία έχει δύο (τουλάχιστον) εκφάνσεις. Η μια εστιάζει καθαρά στην απόλαυση που απορρέει από τη δύναμη, την ισχύ και τα συμπαρομαρτούντα (πλούτος, χλιδή, δικαιοδοσία και προσβάσεις παντού χωρίς όρια) ενώ η άλλη, η συνηθέστερη, χωρίς να αρνείται τα παραπάνω, ενδιαφέρεται κυρίως για την επίδειξη της δύναμής της σε άλλους πόλους εξουσίας. Διότι, αγαπητοί μου, ίδιον των περισσότερων εξουσιαστών είναι η ανταγωνιστικότητα. Τι νόημα έχει η εξουσία για τους περισσότερους από μας, αν δεν έχουμε κάποιον να την επιδείξουμε και να κρυφοκοιτάξουμε τη δική του ώστε να βεβαιωθούμε ότι η δική μας είναι μεγαλύτερη; Τι; Δεν είναι; Εντείνουμε τις προσπάθειές μας να τον ξεπεράσουμε. Σε τέτοιες περιπτώσει διακριτικά αφαιρούμε την έννοια «άμιλλα» από τα λεξικά, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.

Πάμε παρακάτω. Ο σκύλος. Κι εδώ έχουμε πολλαπλούς τρόπους επιβολής και κατευνασμού, όχι πάντα και κατ’ ανάγκη βιαίως. Αντίθετα, είναι ιδιαίτερα επιθυμητή η χαμηλών τόνων επιβολή της τάξης, χωρίς εξάρσεις, τυμπανοκρουσίες, θόρυβο. Όσο μικρότερη η αναταραχή, τόσο το καλύτερο. Επομένως έχουμε αφενός το σκύλο «χωροφύλακα» για τις περιπτώσεις που ο σαματάς δεν μπορεί να αποφευχθεί, αλλά και το σκύλο με το προσωπείο της ευημερίας, της χρηστικής τεχνολογίας, του καταναλωτισμού, του προϊοντικού οργασμού σε όλα τα επίπεδα, ώστε ο όχλος να είναι μόνιμα απασχολημένος με τις ευκολίες και τη χρήση τους και να μη κάνει το πιο απαγορευμένο πράγμα απ’ όλα. Να σκέφτεται. Ο σκύλος δημιουργείται, τρέφεται, χειραγωγείται κι ελέγχεται από το βοσκό, εκτός των περιπτώσεων όπου ο βοσκός είναι τόσο ηλίθιος ώστε να χάσει τον έλεγχο του σκύλου (κάτι που δεν είναι και τόσο σπάνιο). Στην περίπτωση αυτή έχουμε το σκύλο να αποκτά την εξουσία και το βοσκό να εκδιώκεται, λίαν συντόμως όμως οι άλλοι βοσκοί μεριμνούν κατάλληλα και επαναφέρουν την πρότερη ισορροπία με τον ένα η άλλο τρόπο. Ο σκύλος ως επαναστάτης είναι ο χαμένος της υπόθεσης, σε κάθε περίπτωση, παντού και πάντα. Ως υποστηρικτής της εξουσίας, όμως, είναι επικίνδυνος εχθρός κάθε αντιφρονούντα.

Τι μένει επομένως για το λύκο; Τι ρόλο παίζει σ’ αυτό το κλειστό κύκλωμα; Μα τον ειδεχθέστερο όλων των ρόλων, αυτόν του σκεπτόμενου, του επαναστάτη, του διεκδικητή. Κάθε πρόβατο που γίνεται βορά του λύκου είναι προσωπική προσβολή κατά του βοσκού, θίξιμο της εξουσίας, έκθεσή του στους άλλους βοσκούς. Προσοχή όμως εδώ, για να μη καταντήσει και αυτό το παράδειγμα στο οποίο δουλεύουμε, εργαλείο της εξουσίας: Ο λύκος, δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να λαμβάνεται από τον αναγνώστη ως ο κακός της υπόθεσης. Εάν το βλέπαμε έτσι, όπως δηλαδή ακριβώς θα επιθυμούσε από μας η ολιγαρχία της δύναμης να το δούμε, θα είχαμε χάσει το παιχνίδι, γιατί θα μας έπαιρναν, αργά ή γρήγορα, τα δάκρυα για τα αδικοχαμένα πρόβατα. Δεν πρέπει να τους κάνουμε αυτή τη χάρη. Ο λύκος πρέπει να λαμβάνεται μεταφορικά, να θεωρείται σαν το μέσο για το πέρασμα του προβάτου σε άλλη διάσταση, αυτή της διάνοιας, της χρήσης του εγκεφάλου για άλλα πράγματα πέραν της ανάγκης για τροφή και ξεκούραση.

Ποιες είναι οι σχέσεις που αναπτύσσονται στα παραπάνω σύστημα; Είναι μάλλον προφανείς. Οι δύο πόλοι που δημιουργούνται, ο βοσκός κι ο λύκος, μάχονται για την όσο το δυνατό μεγαλύτερη συνάθροιση προβάτων γύρω τους. Ο σκύλος δεν έχει κανένα απολύτως πρόβλημα να ενταχθεί με το μέρος του νικητή, όποιος κι αν είναι αυτός. Μέχρι να γίνει αυτό, συνεχίζει να υπηρετεί την εξουσία που τον τρέφει. Τα πρόβατα όμως; Δυστυχώς τα πρόβατα παραμένουν πρόβατα, ότι και να γίνει. Αυτά που τάχθηκαν με το μέρος του λύκου θα καταλήξουν, εάν αυτός νικήσει, ακριβώς όπως ήταν και στην πρότερη κατάσταση. Κάποια θα κερδίσουν θέσεις, εύνοια, μέρος της δύναμης, αλλά η πλειονότητα θα εξακολουθήσει να τρέφεται και να κοιμάται μέχρι το τέλος της ζωής της, πιστεύοντας ότι με τη μετάβαση από το βοσκό στο λύκο κέρδισε ένα κομμάτι της ελευθερίας που πάντα κρυφά αποζητούσε. Κι αυτό γιατί, ο νικητής λύκος στην πλειονότητα των περιπτώσεων θα καταλήξει άλλο ένα αντίγραφο του βοσκού, άλλη μια έκφανση της επιβολής της δύναμης από τους λίγους προς τη μάζα. Πόσες φορές το έχουμε δει το έργο; Πότε τελείωσε διαφορετικά;

Δυσοίωνο το σενάριο, ε; Δηλαδή δεν υπάρχει γιατρειά σ’ αυτήν την κατάσταση; Η μερικών χιλιάδων χρόνων ιστορία του ανθρώπινου γένους αποφαίνεται πως όχι. Πάντα η μάζα θα διοικείται από έναν αρχηγό, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, βάναυσα ή πολιτισμένα, με το γάντι ή το μαστίγιο, υποχθόνια και δόλια ή άμεσα και καταφανώς. Και πάντα ο αρχηγός αυτός θα επιθυμεί ότι και ο προκάτοχός του, ότι κι ο επόμενος απ’ αυτόν. Τη διατήρηση, συνέχιση και εξάπλωση της εξουσίας του.

Η ερώτηση του σκεπτόμενου αναγνώστη, βέβαια, δεν μπορεί να αγνοηθεί: Πώς στην ευχή προέκυψαν οι λύκοι; Τι είναι οι λύκοι;

Θα σας πω αμέσως. Είναι το βραχυκύκλωμα του συστήματος. Η αποτυχία του σκύλου. Προέρχονται μέσα από το ίδιο το σύστημα, το οποίο αδυνατεί να επιβληθεί σε όλους εξίσου ικανοποιητικά. Είναι η αντίρρηση, το εκπεφρασμένο παράπονο, η διαφωνία, η οργή, η επανάσταση, η γέννηση του έτερου πόλου που χαλά την ισορροπία για να δημιουργήσει μια νέα. Είναι αυτοί που τολμούν να πουν «όχι», εκεί που όλοι γύρω τους φροντίζουν να συμπληρώσουν και τη λέξη «ευχαριστώ» μετά το μεγάλο «ναι» που ασυλλόγιστα και αβασάνιστα ξεστομίζουν. Αλλά σε κάθε περίπτωση δεν είναι παρά πρώην πρόβατα που άνοιξαν τα μάτια τους..

Σύμφωνα με το άριστο κατά Παρέτο, «κανείς δεν μπορεί να γίνει πιο πλούσιος σε ένα κλειστό κύκλωμα, χωρίς ταυτόχρονα κάποιος άλλος να μη γίνεται πιο φτωχός». Αντικαταστήστε το «φτωχός» με ό,τι θέλετε, υλικό ή πνευματικό και το άριστο θα εξακολουθήσει πεισματικά να ισχύει. Η πνευματική πενία είναι πολύ χειρότερη από την υλική, πρέπει όμως κάποιος να καταφέρει να την ξεπεράσει πρώτα, για να μπορέσει να το διαπιστώσει. Σε άλλη περίπτωση, δεν παίρνει είδηση ότι γνωρίζει ελάχιστα για τη ζωή του και την πορεία της και ίσως να είναι και ευτυχισμένος σ’ αυτή του την άγνοια. Σε κάθε περίπτωση δεν παύει στιγμή να είναι ένα τουβλάκι με το οποίο χτίζεται ο τοίχος που τον χωρίζει από την εξουσία και τη δύναμη, ένας πειθήνιος εργάτης που παράγει για τον αρχηγό και συντηρείται με τα απομεινάρια που αυτός ευαρεστείται να αφήνει.

Βέβαια, η ολιγαρχία της εξουσίας έχει ανάγκη τη μάζα όσο η αρκούδα το μέλι. Τι θα ήταν οι πολιτικοί χωρίς ψηφοφόρους; Τι θα ήταν οι εκπρόσωποι των θρησκειών χωρίς πιστούς; Θυμίζω εδώ την εισαγωγή του βιβλίου «τάδε έφη Ζαρατούστρα» του Νίτσε, όπου αναφέρεται στον ήλιο και πολύ σοφά λέει: «Ω υπέρλαμπρο άστρο, τι θα ήσουν αν δεν είχες αυτούς που φωτίζεις;»

Για να κλείσουμε το παράδειγμα, αφού το ευχαριστήσουμε που δέχθηκε να χρησιμοποιηθεί για χάρη μας, θέτω μια τελευταία ερώτηση: Τι θα συνέβαινε στα πρόβατα εάν δεν υπήρχε ο βοσκός και κατόπιν ο σκύλος;

α) Θα πέθαιναν όλα από την πείνα
Μπα, δε νομίζω.

β) Θα τα έτρωγαν όλα οι λύκοι
Και πού βρέθηκαν οι λύκοι; Αυτοί είπαμε ότι προκύπτουν από την αποτυχία του συστήματος να τους καταστείλει, εδώ όμως δεν έχουμε σύστημα, μόνο μια χούφτα πρόβατα!

γ) Θα ζούσαν και θα πέθαιναν ως πρόβατα, τίποτε το τραγικό δε θα συνέβαινε
Ναι, το πιθανότερο. Εκτός και αν…

δ) Θα γίνονταν όλα λύκοι

Για να δούμε τη δ) εκδοχή. Η περίπτωση να γίνει κάποιος λύκος σε ένα σύστημα καταπίεσης και ετσιθελικού κατευνασμού δεν είναι συχνή, είναι όμως πιθανή, αλλιώς δε θα γνωρίζαμε τη λέξη «λύκος», σωστά; Η περίπτωση, όμως, να ανοίξει κάποιος τα μάτια του ένα ηλιόλουστο πρωί και να πει «βαρέθηκα το χόρτο κι αυτό το χωράφι, θέλω να δω τι υπάρχει πέρα από αυτά, να ανακαλύψω τον κόσμο» πόσο πιθανή είναι; Θεωρώ ότι είναι σημαντικά χαμηλότερη, τόσο σε πιθανότητες όσο και σε πολυακόρεστα. Θα κάνω χρήση του νόμου της δράσης και θα συμφωνήσω ότι χάρη σ’ αυτήν δημιουργείται αντίδραση, ενώ από το τίποτε και το καθόλου πολύ δύσκολα θα πάρουμε κάτι. «Παρά του μη έχοντος, ουκ αν λάβοις»…

Τι θέλω να πω με τα παραπάνω: Ζούμε σε κοινωνίες ελεγχόμενες, με κάθε τρόπο και κάθε λογής έλεγχο. Οι ελεγκτές μας έχουν διδαχθεί από τους προκατόχους τους και δε χρησιμοποιούν ωμή βία για να μας μαντρώσουν. Είναι πολύ πιο ιντελεκτιέλ (θεωρείστε ότι αυτό είχε γαλλική προφορά) και μάλιστα πολλές φορές εμφανίζονται ως υπέρμαχοι της αύξησης της γνώσης μας και διεύρυνσης των οριζόντων μας, έχοντας ωστόσο στήσει από πίσω το σκηνικό κατάλληλα ώστε αυτή τους η χορήγηση ελευθερίας πρόσβασης στη γνώση να οδηγήσει με μαθηματική ακρίβεια στο να παραδεχτούμε την αυθεντία και την εξουσία τους και μάλιστα να νιώσουμε τόσο καλά ώστε να την προτιμάμε από αυτή του ανταγωνισμού.

Όσοι έχουμε το μικρόβιο της σκέψης και της κριτικής, και συγχωρείστε με που αφειδώς προσθέτω και τον εαυτό μου σ’ αυτούς αλλά έτσι νιώθω, πρέπει να εκμεταλλευτούμε αυτόν το παράγοντα. Πρέπει να αδράξουμε την ευκαιρία και να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας, με την ευλογία των αρχών, αλλά για δικό μας όφελος, όχι για δικό τους. Ν’ ανοίξουμε τα μάτια και να δούμε τον τεράστιο αόρατο ζυγό που μας έχει προσαρτημένους στο άρμα του εκάστοτε άρχοντα, το καλώδιο που είναι καρφωμένο στο πίσω μέρος του κεφαλιού μας και που κάθε λιγότερη σκέψη που κάνουμε στέλνει μεγαλύτερες δόσεις τροφής και ικανοποίησης στο κελάρι του εκάστοτε ηγέτη.

Εδώ πρέπει να προσθέσω ότι όσοι με γνωρίζουν πιθανότατα θα σχολιάσουν τη μανία μου με τις «Ιστορίες του κ. Κόυνερ» του Μπέρτολτ Μπρεχτ, αλλά δεν μπορώ παρά να ενδώσω για μια ακόμη φορά και να αναφέρω μια από αυτές, μια τόση δα προτασούλα που ενστερνίζομαι και προσπαθώ διακαώς να διαδώσω όσο γίνεται: «Αυτός που σκέφτεται, δεν ξοδεύει ούτε μια στάλα φως παραπάνω, ούτε ένα κομμάτι ψωμί παραπάνω, ούτε μια σκέψη παραπάνω».

Εάν όλα τα παραπάνω τα ανάγουμε σε θέματα καθαρά πολιτικής χροιάς, γίνεται αμέσως φανερό πόσο δύσκολο είναι να αποτιναχθεί ο ζυγός του αφέντη, ώστε να απολαύσουμε αυτό που αναφέρθηκε νωρίς νωρίς στο παρόν πόνημα. Την αυτοδιάθεσή μας. Η αναρχία, ότι πιο λατρεμένο σε μια ιδεατή και ιδανική ανθρώπινη κοινωνία, είναι συγκλονιστικά ανέφικτη, ιδιαίτερα στις μέρες μας και το καταθέτω αυτό όχι χωρίς μεγάλη θλίψη κι απογοήτευση. Ο άνθρωπος δεν είναι έτοιμος για αυτοδιαχείριση, όχι ακόμη τουλάχιστον, όχι μόνο επειδή είναι ατελής και την απόλυτη και τέλεια ελευθερία δε θα ήξερε τι να την κάνει, αλλά κι επειδή επί αιώνες οι αφέντες φροντίζουν να ενισχύουν το στρουθοκαμηλισμό του και την ανάγκη του να ανήκει κάπου, εκμεταλλευόμενοι με άκρατο θράσος τις κοινωνικές δομές από τις οποίες αποπειράται ο μέσος άνθρωπος να απορροφηθεί για να μη νιώθει μόνος, έκθετος, παρείσακτος, ξένος.

Ωστόσο, ξεκινώντας ειπώθηκε ότι δύο είναι οι κυριότεροι επιβολείς εξουσίας στον άνθρωπο, η πολιτική αρχή και η θρησκευτική. Ας ασχοληθούμε, λοιπόν, με τη θρησκευτική αρχή για λίγο, για να μη νιώσει παραμελημένη και παραπονεθεί.

Το γιατί ο άνθρωπος έχει ανάγκη κάτι ανώτερο για να πιστεύει σ’ αυτό, δεν μπορώ να το καταλάβω. Ίσως γιατί πέρασαν πολλές δεκαετίες από τότε που για τελευταία φορά πίστεψα κάτι ανώτερο από μένα. Ίσως πάλι γιατί αδυνατώ να βρω διαφορές στον αρχάνθρωπο που είχε ανάγκη να πιστεύει στον κεραυνό και στο σύγχρονο άνθρωπο που πιστεύει στον… όπως κι αν τον ονομάζει. Και μου φέρνει γέλια, μαζί και λύπηση μια τέτοια ανάγκη.

Πέρα, όμως, από αυτό, είναι μια υπαρκτή ανάγκη που οι κανόνες του παιχνιδιού και το αστείο αυτό πολίτευμα που μου επιβάλλουν κι έχουν και την αναίδεια να ονομάζουν δημοκρατία, απαιτούν από μένα να τη σέβομαι. Έχει καλώς.

Η ερώτησή μου είναι, τι θα συνέβαινε εάν δεν ήταν υπαρκτή ανάγκη αλλά επιβαλλόμενη και καθοδηγούμενη; Αυτό θα σήμαινε ότι θα μπορούσε να αρθεί ο παράγων επιβολής και να δούμε τα αποτελέσματα. Δε γνωρίζω, αλλά πολύ θα ήθελα να ξέρω. Πώς μεγαλώνουν τα παιδιά σε σπίτια άθεων; Μπορώ να καταλάβω τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν από τον κοινωνικό περίγυρο. Μπορώ να καταλάβω επίσης το μένος και τον πόλεμο των θρησκευτικών αρχών εναντίον των παιδιών και των κηδεμόνων τους. Αυτό που δεν ξέρω είναι το εξής: Έχουν αυτά τα παιδιά την ανάγκη να στραφούν σε κάποιο θεό μεγαλώνοντας; Έχουν την ανάγκη να οδηγήσουν τα δικά τους παιδιά σε κάποια μορφή πίστης;

Μήπως τελικά οι άθεοι είναι οι λύκοι του προηγούμενου παραδείγματος; Μήπως είναι αυτοί που χαλάνε το γλυκό στους αυτοανακηρυγμένους εκπροσώπους του εκάστοτε θεού επί της γης;

Κοιτάξτε τι ωραία μηχανή στήσανε. Εδώ η καλή παρηγοριά, εδώ πεθαίνει ο φόβος του άγνωστου, εδώ η υπόσχεση μιας καλύτερης μελλοντικής ζωής. Όσο χειρότερη είναι η τωρινή, τόσο περισσότερο πουλάει το επιχείρημα της υπέροχης επόμενης. Τα έχουν σκεφτεί όλα στην εντέλεια, κάτι που εμφαίνεται αμέσως μόλις αρχίσουμε να αναλύουμε το θρησκευτικό οικοδόμημα εις τα εξ ων συνετέθη. Καμιά διαφορά με την πολιτική εξουσία και όλα όσα αναφέρθηκαν στις προηγούμενες παραγράφους. Κι εδώ υπάρχουν καλοί πιστοί και κακοί πιστοί, μετάνοια, τρόποι να οδηγηθεί ο πιστός στη μετάνοια κι από χειραγώγηση, να φάνε και οι κότες. Είναι τόσο κερδοφόρα η επιχείρηση, μια που το εμπόρευμα που πλασάρει είναι από τα πιο θελκτικά, ασφαλή και συμβατά με την ανθρώπινη ανάγκη και το αντίτιμο τόσο μικρό, ώστε είναι προφανές ότι δεν θα επέτρεπε καμιά τέτοια εταιρεία τη διαρροή χρηστών, δηλαδή την απομάκρυνση των πιστών. Προστέθηκε λοιπόν κι αυτό που έλειπε από την πίτα. Το κακό. Νάτος ο παλιός μας γνώριμος, ο διπολισμός… Δε θες το θεό; Θα σε πάρει ο διάβολος! Και δώστου καζάνια με βραστή πίσα, δώστου υποσχέσεις για αιώνια δεινά, μπροστά στα οποία τα σημερινά βάσανα δεν είναι παρά μια μικρή καφετίζουσα κουράδα στον ωκεανό.

Άρα τι έχουμε; Από τη μια, την ανάγκη. «Έτσι με μεγάλωσαν, τώρα θ’ αλλάξω; Θέλω ένα θεό εδώ και τώρα. Αν είναι δίκαιος, ακούει τις προσευχές μου, κάνει αυτά που του ζητάω και μου δώσει και μια ονειρεμένη αιώνια ζωή όταν κλείσω τα βασανισμένα μάτια μου στο μάταιο τούτο κόσμο, τι άλλο θέλω;» Κι από την άλλη, το εμπόρευμα, φρέσκο και λαχταριστό. Προσφορά και ζήτηση.

Δεν είναι για κλάματα;

Ωστόσο, έχεις τη δυνατότητα την σήμερον ημέρα να διαλέξεις αυτό που σε εκφράζει καλύτερα. Οι θρησκευτικές εταιρείες εκνευρίζονται και φουντώνουν εάν πάψεις να είσαι εγγεγραμμένο μέλος τους και ενταχθείς στους κόλπους του ανταγωνισμού, εκεί όμως που παθαίνουν το μεγάλο πατατράκ είναι εάν τους πεις κατάμουτρα ότι δεν πιστεύεις σε τίποτε και σε κανέναν. Αδυνατούν να καταλάβουν πώς ξέφυγες από όλα τα μέτρα ασφάλειας που έχουν στήσει. Τρελαίνονται στη σκέψη ότι μέσα στην τέλεια ισορροπία που έχτισαν και συντηρούν, εσύ είσαι ξέμπαρκο γρανάζι, ασύνδετος κρίκος, χαμένη διαδρομή. Θα μπορούσαν να σε συγχωρήσουν εάν τους έλεγες ότι πιστεύεις σε άλλο θεό, άλλωστε ξέρουν καλά, όλοι οι μεγαλοεταίροι, ότι από το ίδιο παζάρι ψωνίσανε τους θεούς τους κάποτε. Ο άθεος όμως είναι ασυγχώρητος σε κάθε θρησκεία, σε κάθε θρησκευτικό σύστημα, σε κάθε αίρεση, είναι ο νομάδας που έχει το απύθμενο θράσος να πορεύεται χωρίς την πολύτιμη βενζίνη τους.

Ακούω κατά καιρούς διάφορους να τρώγονται μεταξύ τους και δεν μπορώ να καταλάβω όλη αυτή τη φιλολογία σχετικά με το εάν ο θεός είναι καλός ή καλός ή μέτριος προς το βαρύγλυκο. Εάν πιστεύεις ότι δεν υπάρχει θεός, τελειώσαμε, δεν έχεις κανένα λόγο να αναρωτιέσαι για όλες αυτές τις ανόητες λεπτομέρειες. Εάν όμως πιστεύεις στην ύπαρξή του, ή, ακόμη χειρότερα, έχεις ανάγκη την ύπαρξή του, τότε έχεις χιλιάδες επιλογές. Μπορείς να ασχοληθείς με όλες τις θρησκείες αναλυτικά και διεξοδικά, μέχρι να ανακαλύψεις ποια σου κάνει και να εντρυφήσεις σ’ αυτήν. Δε σ’ αρέσει ο εκδικητής και τιμωρός θεός της παλαιάς διαθήκης; Πάρε το θεό της αγάπης και συγχώρεσης της καινής. Βαριέσαι να περιμένεις μέχρι τη δευτέρα παρουσία; Υπάρχει πάντα ο αλλάχ, εξαιρετική εναλλακτική. Δε σου πολυαρέσουν οι ιεροί πόλεμοι και το πιλάφι σου φέρνει διάρροια; Μπορείς κάλλιστα να στραφείς στον ταοϊσμό, βουδισμό, ζεν, κι αν έχεις κάποια προτίμηση προς το πορτοκαλί χρώμα, μπορείς να κυκλοφορείς με το γουστόζικο εκείνο ράσο και να επαναλαμβάνεις μές την καλή χαρά «χάρε κρίσνα, χάρε ράμα» χοροπηδώντας ολόγυρα. Εάν δε, έχεις ανάγκη από ποικιλία, ο ινδουισμός είναι φτιαγμένος για σένα. Εκατομμύρια θεοί κι άμα λάχει φτιάχνεις και δικούς σου. Μέχρι και κιτ do it yourself πουλάνε οι άνθρωποι. Θεοί, να φάνε και οι κότες, ή καλύτερα, οι αγελάδες!

Μπορεί κανείς να επιλέξει όποιο θεό θέλει. Το δύσκολο είναι να αρνηθεί αυτή την εύκολη διέξοδο. Το δύσκολο είναι να σταθεί στα δικά του πόδια και να πορευτεί χωρίς δεκανίκια. Να αποφασίσει ότι αυτός και μόνο αυτός είναι κύριος της μοίρας του και υπόλογος για τις πράξεις του, κατ’ αρχάς στον εαυτό του και μετά σε όλους τους άλλους.

Βλέπετε καθαρά πλέον, πόσο δύσκολο είναι να νιώθει κανείς αναρχικός μέσα του. Να μη κάνει πράγματα που πειράζουν κι ενοχλούν τους άλλους. Να μη δέχεται να τον πειράζουν και να τον ενοχλούν. Να έχει τον πλήρη έλεγχο και την πλήρη αυτοδιάθεση του εαυτού του. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Εάν ο σημερινός πολίτης είχε αυτοέλεγχο κι αυτοδιάθεση, πού θα πηγαίνανε οι εξουσιαστές, οι αφέντες, οι πολιτικοί και θρησκευτικοί νταβατζήδες;

Κάπου εδώ οφείλω να δηλώσω ανοιχτά στον αναγνώστη ότι δυστυχώς δεν είμαι αναρχικός. Όχι επειδή φοβάμαι μήπως η οποιασδήποτε μορφής εξουσία διαβάσει το παρόν και με μπουζουριάσει. Όχι επειδή με συμφέρει η ιδέα διατήρησης της έννομης κοινωνίας όπως ισχύει σήμερα. Απλά και μόνο γιατί είμαι ατελής, γιατί πραγματικά τρέμω στην ιδέα της πλήρους και πάσης ελευθερίας και τρέμω τα λάθη που θα μπορούσα να κάνω έχοντάς την. Γιατί εγώ που θεωρώ τη μετριοφροσύνη ίδιον των μέτριων, με τα όσα λίγα γνωρίζω για τον εαυτό μου δεν μπορώ παρά να σκύψω ντροπιασμένα το κεφάλι και να παραδεχθώ ότι δεν αξίζω το χαρακτηρισμό του αναρχικού. Με υπερβαίνει…

Έχοντας πει τα παραπάνω, μπορώ να προχωρήσω στην περιγραφή των δικών μου θρησκευτικών πιστεύω. Ή, μάλλον, των μη πιστεύω! Πιστεύω, λοιπόν, ότι δεν έχω καμιά ανάγκη να πιστεύω σε οτιδήποτε άλλο πέρα και εκτός από μένα. Υπάρχει θεός; Είναι ένας η είναι ολόκληρο σόι; Έχει ανταγωνιστές; Σε ποιο φύλο ανήκει; Νοιάζεται για μένα; Επιθυμεί την πίστη μου σ’ αυτόν; Την έχει ανάγκη; Αδιαφορώ παγερά! Δε δίνω δυάρα! Δε θα μπορούσα να νοιαστώ λιγότερο, όπως θα λέγανε και οι αγγλόφωνοι.

Γιατί; Ίσως επειδή είμαι πολύ περισσότερο εγωιστής από όσο θα επιθυμούσε ο οποιοσδήποτε θεός. Δε βάζω κανέναν πάνω από μένα. Ίσως πάλι γιατί ακόμη κι αν είχα την ύπαρξη ενός η περισσότερων θεών ως εξασφαλισμένο δεδομένο, θα συνέχιζα να αδιαφορώ για την ύπαρξή του/των. Δε δέχομαι κλωστές καρφωμένες πάνω μου κι αν ο όποιος θεός ενδιαφέρεται να το παίζει χειριστής μαριονέτας, ας βρει αλλού πιο πρόσφορο έδαφος.

Είμαι αρκετά ηλίθιος, όχι όμως τόσο ηλίθιος ώστε να πιστεύω ότι η γη είναι ο μόνος κατοικήσιμος πλανήτης. Άρα εκ προοιμίου δέχομαι ότι υπάρχουν κι άλλα πλάσματα σ’ αυτό το σύμπαν, με τραγικές διαφορές σε επίπεδα νοημοσύνης, εάν και εφόσον θέλουμε να ανάγουμε την ενέργεια σε ότι μπορεί να είναι περισσότερο συμβατό στην κατανόησή μας. Δεν έχω κανένα λόγο, λοιπόν, να μην αποδέχομαι την ύπαρξη άλλων μορφών ζωής, επιχείρημα που μέσα του περικλείει, μεταξύ άλλων, λέξεις όπως «πνεύματα», φαντάσματα», «εξωγήινοι», «θεοί», «διάβολοι», «τρίβολοι», και ούτω κάθ’ εξής. Βρίσκω ότι όλα τα προαναφερθέντα και μερικές ντουζίνες ακόμη δεν είναι παρά διαφορετικές εκφάνσεις της ενέργειας που δίνει την κινητήρια δύναμη στα δικά μου κύτταρα όσο και στα δικά σας. Πείτε το χημεία. Πείτε το πατάτες γιαχνί. Αδιαφορώ. Το μόνο πράγμα που με εξαγριώνει και για το οποίο βγάζω νυχάκια είναι η διάθεση του οποιουδήποτε, είτε προέρχεται από αυτήν, είτε από οποιαδήποτε άλλη διάσταση, να με χειραγωγεί, να με καθοδηγεί και να θέλει να δαπανώ την ενέργειά μου προσευχόμενος ή υποτασσόμενος σ’ αυτόν, ασχέτως αντιτίμου.

Ας μου επιτραπεί η χρήση της αγγλικής γλώσσας προκειμένου να αναφερθώ στο εξαιρετικό ποίημα “Invictus” του William Ernest Henley, το οποίο τελειώνει με τους στίχους “I am the master of my fate, I am the captain of my soul” (αν και η λέξη «ψυχή» με κάνει να βγάζω αναφυλαξία…)

Και βέβαια, κατά την παλιά καλή μου συνήθεια, τελειώνοντας θα σας βομβαρδίσω με άλλη μια από τις αγαπημένες μου ιστορίες του Μπρεχτ:

Ρώτησε κάποιος τον κύριο Κόυνερ εάν υπάρχει θεός. Αυτός του απάντησε:
«Σε συμβουλεύω να σκεφτείς εάν η συμπεριφορά σου αλλάξει ανάλογα με την απάντηση στο ερώτημα. Εάν δεν αλλάξει, η ερώτηση περιττεύει. Εάν όμως αλλάξει, τότε μπορώ να σε βοηθήσω λέγοντάς σου πως εσύ έχεις ήδη αποφασίσει: Χρειάζεσαι ένα θεό.»

Χμ, ως δεικνύεται είχα πολλά να πω τελικά…

Κατόπιν, λοιπόν, όλων των παραπάνω, ας μου επιτραπεί κι εμένα να αναρωτηθώ μεγαλοφώνως: Υπάρχουν άραγε εκεί έξω άλλοι σαν κι εμένα; Το καλό με τους χριστιανούς, τους μωαμεθανούς, τους βουδιστές, είναι ότι μέσες άκρες όλοι πιστεύουν το ίδιο πράγμα. Η Αθεΐα όμως είναι μοναχικός δρόμος. Κάθε άθεος έχει τη δική του κοσμοθεωρία, τα δικά του επιχειρήματα και λογική, που πιθανό να διαφέρουν από αυτά του προηγούμενου ή του επόμενου. Για να το πω ακόμη καλύτερα, κάθε άθεος κουβαλάει το δικό του σταυρό! Το μόνο κοινό των άθεων είναι ότι έχουν όλοι γερά πόδια, μια που βαδίζοντας χωρίς δεκανίκια πρέπει να μπορείς να βαδίζεις σταθερά…

Το έπος της γήινης ζωής άρχισε περίπου πριν 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια με τη δημιουργία του ηλιακού μας συστήματος από ένα νεφέλωμα. Απ’ την στιγμή της εμφάνισης της πρώτης μονοκύτταρης μορφής ζωής στον πλανήτη Γη το μονοπάτι είχε κιόλας στρωθεί. Χρόνο με το χρόνο, με πολύ μικρά και σταδιακά βήματα η ζωή αναπτυσσόταν, από απλούστερες σε πιο σύνθετες μορφές πιο ικανές να επιβιώσουν στον αφιλόξενο τούτο κόσμο. Το ταξίδι αυτό άλλοτε πνιγόταν μέσα στις αντίξοες συνθήκες και τις δυσκολίες της επιβίωσης και άλλοτε η τύχη το οδηγούσε σε μεγάλες θριαμβευτικές νίκες. Αλλά σημαντικότερος απ’ την τύχη ήταν ο μηχανισμός εκείνος που ήταν ενσωματωμένος στο φαινόμενο της ζωής: η Φυσική Επιλογή. Μέσω αυτής της διαδικασίας οι απόγονοι ήταν ικανότεροι να επιβιώσουν από τους γονείς τους και σταδιακά μέσα από μία εξέλιξη εκατομμυρίων χρόνων φτάσαμε σε φαινομενικά τέλεια προσαρμοσμένους οργανισμούς. Θα ‘λεγε κανείς ότι είναι θαυμαστό το πόσο αρμονικά συνυπάρχουν τα ζώα με το περιβάλλον τους, σαν να τα δημιούργησε κάποιος ευφυέστατος αρχιτέκτονας και να τα τοποθέτησε όλα με τρόπο τέτοιο ώστε να ταιριάζουν. Μα στην πραγματικότητα αυτή η εικόνα είναι η κορυφή ενός επίπονου αγώνα που κράτησε δισεκατομμύρια χρόνια, απ’ τις πρώτες οργανικές ενώσεις μέχρι τον άνθρωπο. Εμείς, τα όντα αυτού του πλανήτη αγωνιστήκαμε σκληρά απ’ τις απαρχές της ύπαρξής μας, για να καταφέρουμε να προσαρμοστούμε και να επιβιώσουμε. Σμιλέψαμε το κορμί, τις αισθήσεις, τα όργανα και το μυαλό μας ώστε το άγριο περιβάλλον να μοιάζει φιλόξενο και οικείο. Έχουμε πια κάθε δικαίωμα να είμαστε περήφανοι για τους προγόνους μας και κυρίως για το δώρο που μας χάρισαν μέσα από αυτόν τον θαυμάσιο αγώνα τους: να αποκαλούμε την Γη «Μητέρα».

Όλες οι μορφές ζωής που υπάρχουν σήμερα στην Γη είναι κατά κάποιο τρόπο συγγενικές. Δεν υπάρχουν κατώτερες ή ατελείς μορφές ζωής. Η εξέλιξη μέσω της φυσικής επιλογής έχει διαρκέσει ακριβώς το ίδιο διάστημα για όλα τα όντα του πλανήτη. Οι διαφορές ανάμεσα στα είδη οφείλονται στο γεγονός ότι το καθένα προσαρμόστηκε στις ειδικές συνθήκες που συνάντησε μέσα σε αυτήν την μακρόχρονη πορεία. Μέσα στην προσπάθεια προσαρμογής του στο περιβάλλον ένα είδος θηλαστικού, ένα είδος πιθήκου, αναγκάστηκε να αναπτύξει μια μορφή συνείδησης λίγο διαφορετική από αυτή των υπόλοιπων θηλαστικών. Μια μορφή συνείδησης που έμελλε μετά από πολλές γενεές να οδηγήσει σε φιλοσόφους, καλλιτέχνες και επιστήμονες. Είναι ο άνθρωπος, που σε αντίθεση με τα άλλα ζώα αναρωτιέται το «γιατί», το «πώς» αυτού του κόσμου και προσπαθεί να τον κατανοήσει. Μάθαμε να επιβιώνουμε ακριβώς με αυτόν τον τρόπο: εξερευνώντας το περιβάλλον μας και αναζητώντας απαντήσεις στα ατέλειωτα ερωτήματα που γεννάει ο νους μας. Και ακόμα και σήμερα το ίδιο προσπαθούμε να κάνουμε. Αιώνια ποθούμε την γνώση, αιώνια ερωτευμένοι με το άγνωστο, στο άγνωστο ταξιδεύουμε.

Ο άνθρωπος και τα σύγχρονα ζώα του πλανήτη είναι αντικειμενικά οι πιο πολύπλοκες δομές μέσα στο γνωστό μας σύμπαν, αφού για να φτάσουμε στην σημερινή τους μορφή απαιτήθηκε αυτή η μακρά πορεία των 14 δισεκατομμυρίων χρόνων, όσο είναι η ηλικία του σύμπαντος. Είμαστε κατά κάποιο τρόπο στην κορυφή της εξελικτικής αλυσίδας του κόσμου όπως τον ξέρουμε. Το πιο πιθανό είναι ότι μοιραζόμαστε αυτήν την θέση μαζί με άλλα όντα –άγνωστα σε εμάς που βρίσκονται σε άλλους πλανήτες κάπου στο σύμπαν. Γνωρίζοντας όμως την σπανιότητα του φαινομένου της ζωής, το πόσο δύσκολο είναι να προκύψει και να αναπτυχθεί, και κυρίως το ασύλληπτα μεγάλο χρονικό διάστημα που απαιτείται για να φτάσουμε εξελικτικά σε ένα ον με συνείδηση σαν αυτή του ανθρώπου, δεν μπορούμε παρά να νιώσουμε απέραντο δέος μπροστά στο θαυμαστό φαινόμενο της ύπαρξής μας.

Στ’ αλήθεια, όλα αυτά οδηγούν σε μία ιδέα που όποτε την σκέφτομαι ανατριχιάζω απ’ άκρη σ’ άκρη. Μπροστά στα μάτια μας βρίσκεται ένα φιλοσοφικό παράδοξο, ή μια πολύ μεγάλη φιλοσοφική αλήθεια. Το σύμπαν μέσω της γης έμελλε μετά από 14 δισεκατομμύρια χρόνια να οδηγήσει σε μια μορφή ζωής με αυτογνωσία, με συνείδηση. Μια μορφή ζωής που ως κύριο στόχο της μέσα στην ιστορία έχει να εξηγήσει τον κόσμο και να κατακτήσει την γνώση. Μοιάζει παράδοξο αλλά στην πραγματικότητα είμαστε το ίδιο το σύμπαν που ψυχαναλύει τον εαυτό του, η αστρική ύλη που ωρίμασε, απέκτησε συνείδηση και αναρωτιέται γιατί υπάρχει. Ο επιστήμονας που μελετάει το σύμπαν και τις ιδιότητές του στην ουσία βρίσκεται σε μία διαδικασία βαθιάς αυτογνωσίας. Όπως άλλωστε είχε γράψει ο Άγγλος ρομαντικός ποιητής Percy Bysshe Shelley «είμαι το μάτι μέσα απ’ το οποίο το σύμπαν βλέπει τον εαυτό του…» Και η ανάγκη μας απ’ τα αρχαιότατα χρόνια να εξηγήσουμε τα άστρα και το διάστημα μοιάζει με γλυκιά νοσταλγία, σα να θέλουμε να επιστρέψουμε εκεί απ’ όπου προήλθαμε και να γνωρίσουμε την πρωταρχική μήτρα που οδήγησε στην ύπαρξή μας.

Όλη αυτή η γνώση σχετικά με την δομή και την χρονολόγηση του σύμπαντος και την εμφάνιση και εξέλιξη της ζωής στον πλανήτη μας είναι κατάκτηση μόλις των τελευταίων δύο αιώνων. Πρώτη φορά τώρα μέσα σε ολόκληρη την ιστορία της ανθρωπότητας φτάνουμε σε τέτοιο βαθμό αυτογνωσίας-γνώσης του κόσμου. Οι παλιές φιλοσοφίες και οι θρησκείες ασθμαίνοντας προσπαθούν να προσαρμοστούν στην νέα αυτή εικόνα του σύμπαντος που προκύπτει απ’ τις επιστήμες και απ’ τις ανακαλύψεις των διανοητικών γιγάντων του πολιτισμού μας. Μα στο κρίσιμο αυτό σταυροδρόμι δεν μας μένει πια καιρός να συντηρούμε τέτοιες παλιές αντιλήψεις που κρατούν τα φτερά μας κλειστά.

—

Η ζωή μας διαρκεί μονάχα μια απειροελάχιστη στιγμή μπροστά στην ηλικία του σύμπαντος. Σίγουρα η «αιώνια ζωή», η ύπαρξη της ψυχής και οι μεταθανάτιες ανταμοιβές υπήρξαν δελεαστικές ιδέες για χιλιετίες. Μα τώρα πια ωριμάσαμε. Μπορούμε να δούμε την αλήθεια στα μάτια χωρίς να νιώσουμε τρόμο. Και εάν η σκέψη ότι η ζωή μας έρχεται και φεύγει μοιάζει μερικές φορές θλιβερή και μελαγχολική τότε αξίζει να διαβάσουμε τις σκέψεις του κορυφαίου βιολόγου Richard Dawkins για να γεμίσει η καρδιά μας με αισιοδοξία: «Όλοι θα πεθάνουμε, και εμείς είμαστε οι τυχεροί. Οι περισσότεροι άνθρωποι δε θα πεθάνουν ποτέ, γιατί ποτέ δεν θα γεννηθούν…» Πράγματι απ’ τη μελέτη του DNA γνωρίζουμε ότι αποτελούμε μόνο ένα απειροελάχιστο ποσοστό των ανθρώπων που θα μπορούσαν να έχουν υπάρξει. Σύμφωνα με τον Dawkins ο αριθμός των πιθανών εν δυνάμει ανθρώπων όπως προβλέπεται απ’ το DNA είναι μεγαλύτερος απ’ τον αριθμό των κόκκων άμμου στην Αραβία. Αν λάβουμε υπόψη και τα αναρίθμητα αλυσιδωτά γεγονότα, τις λεπτομέρειες εκείνες που οδήγησαν τελικά στην σύλληψη και τη γέννησή μας, τότε η ύπαρξή μας μοιάζει στ’ αλήθεια με θαύμα!

Η παρουσία μας εδώ είναι ένα τόσο υπερβολικά απίθανο γεγονός που μάλλον δεν έχουμε την πνευματική δύναμη να συνειδητοποιήσουμε τη σημασία του σε όλο της το μεγαλείο. Σε αυτό έρχεται να προστεθεί το περίπλοκο φαινόμενο της ανθρώπινης συνείδησης που είναι ένα προϊόν δισεκατομμυρίων χρόνων συμπαντικής και γήινης εξέλιξης. Δεν είμαστε λοιπόν τυχεροί μονάχα επειδή υπάρχουμε ενάντια σε όλες τις πιθανότητες, αλλά κι επειδή ανήκουμε σε εκείνο το συγκεκριμένο είδος ζωής ηλικίας μόλις 200.000 χρόνων που έχει αυτή την μοναδική συνείδηση που του επιτρέπει να ανακαλύπτει τον κόσμο, να φιλοσοφεί για την ύπαρξή του και να διαβάζει αυτήν την ώρα τούτες τις γραμμές.

Με αυτές τις σκέψεις κοιτάζω έξω απ’ το παράθυρο τα μικρά πολυσύχναστα δρομάκια της πόλης. Ξαφνικά η όψη των ανθρώπων που κυκλοφορούν στους δρόμους της Αθήνας μού φαίνεται εντελώς διαφορετική. Αυτό που πριν έμοιαζε δεδομένο, τώρα είναι κάτι αξιοθαύμαστο και μοναδικό. Το «carpe diem» –να αδράξουμε τη μέρα- φαντάζει πιο ισχυρό και εκκωφαντικό από ποτέ. Πόσοι όμως από αυτούς τους ανήσυχους διαβάτες το συνειδητοποιούν; Πόσοι ζούνε σαν να γνωρίζουν πραγματικά ότι αυτή είναι η μοναδική τους στιγμή, η μοναδική τους ευκαιρία μέσα σε δισεκατομμύρια χρόνια συμπαντικής εξέλιξης; Οι περισσότεροι από εμάς μπαίνουμε σε μία ρουτίνα και ζούμε έτσι μέχρι να πεθάνουμε. Σαν γρανάζια μιας μηχανής ακολουθούμε τα πρέπει της καθημερινότητάς μας χωρίς ποτέ να σηκώνουμε το κεφάλι για να αντικρίσουμε την αλήθεια, χωρίς να αναρωτιόμαστε το γιατί της ύπαρξής μας. Και το πιο θλιβερό είναι ότι νομίζουμε ότι η μικρή, ασήμαντη και κοινωνικά προκαθορισμένη ρουτίνα μας αποτελεί ό,τι πιο σημαντικό υπάρχει στον κόσμο. Μα όταν δει κανείς το σύμπαν συνολικά, και κυρίως όταν κατανοήσει τη θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτό, τότε όλα παίρνουν μια αισιόδοξη πρωτόγνωρη για τη σκέψη μας μορφή. Αρκεί να συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε την απίθανη ευκαιρία να είμαστε έστω και για λίγο συμμέτοχοι σε αυτήν την συμπαντική γιορτή, σε αυτόν τον θαυμαστό κόσμο που καθημερινά μας εκπλήσσει όλο και περισσότερο όσο αυξάνεται η γνώση μας. Κάθε δισταγμός, κάθε αναβολή μοιάζει πια εξωφρενικά περιττή. Αυτή είναι η αληθινά δική μας στιγμή που πρέπει να την βιώσουμε στο έπακρο, πρέπει να αδράξουμε κάθε δευτερόλεπτο.

Και αν ο θάνατός μας ή ο θάνατος των αγαπημένων μας, είναι έννοιες που τσακίζουν την καρδιά μας και μας γεμίζουν με φόβο, ας παρηγορηθούμε γιατί «ό,τι υπήρξε μια φορά δεν γίνεται να πάψει να έχει υπάρξει…». Αυτή είναι η μοναδική αλήθεια που θα μείνει και θα αντηχεί στους αιώνες. Υπήρξαμε! Έστω και για μια ελάχιστη στιγμή μέσα στον χρόνο γίναμε μέρος του θαυμαστού φαινομένου της ζωής, σε αυτό το μεγαλειώδες πανηγύρι των αισθήσεων όπου το σύμπαν γνωρίζει τον εαυτό του.

—

Προσπαθώ να οραματιστώ την φιλοσοφία μιας εξιδανικευμένης, σοφής, ειρηνικής ανθρωπότητας που θα έχει επιβιώσει παρά τις αντίξοες συνθήκες και θα έχει ξεφύγει οριστικά απ’ τον κίνδυνο της αυτοκαταστροφής… Τότε που οι άνθρωποι αδελφωμένοι απλόχερα θα προσφέρουν ο ένας στον άλλον ευτυχία και θα βιώνουν την κάθε στιγμή. Καπετάνιοι της γνώσης με ανοιχτά πανιά θα σαλπάρουν για να κατακτήσουν νέες αδάμαστες γαίες και θα αντικρίζουν θαύματα που ποτέ δεν τολμήσαμε να ονειρευτούμε. Αιώνιοι πόθοι ανεκπλήρωτοι θα εκπληρώνονται καθώς τα παιδιά των άστρων θα γνωρίζουν τον κόσμο που τους γέννησε.

O καιρός πια ωρίμασε. Tο σύμπαν απέκτησε συνείδηση. Το μεγαλύτερο ταξίδι αυτογνωσίας αρχίζει…

——
Σημ.: O στίχος «ό,τι υπήρξε μια φορά δεν γίνεται να πάψει να έχει υπάρξει» είναι της Λένας Παππά απ’ το ποίημα Παλιά Καλοκαίρια.