Άλλωστε, τι καλύτερη εξήγηση προσφέρει ο δυϊσμός για όλα αυτά; Αν εξηγήσουμε τα qualia, την ελεύθερη βούληση ή τη συνείδηση λέγοντας "οφείλονται στην ψυχή", τι παραπάνω ξέρουμε απ’ όταν ξεκινήσαμε; Η υπόθεση μιας ψυχής όχι μόνο δεν εξηγεί τίποτα, αλλά αποκόπτει κάθε δίοδο περαιτέρω διερεύνησης, αφού τα υπερφυσικά φαινόμενα εξ ορισμού δεν ακολουθούν κανόνες που μπορούμε να κατανοήσουμε. Αντίθετα, αν εμμείνουμε σε μια νατουραλιστική θεώρηση, που μέχρι στιγμής στηρίζεται από όλα τα διαθέσιμα στοιχεία, η καταπληκτική επιτυχία της νευρολογίας στο να ρίχνει φως στις εσωτερικές διεργασίες του εγκεφάλου μάς δίνει λόγο να φρονούμε πώς στο μέλλον θα ανακαλύψουμε ακόμα περισσότερα.

Το να αποδίδουμε τα μυστήρια του νου σε μια άυλη ψυχή είναι ένα φυσιολογικό σφάλμα. Καθ’ όλην τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας οι άνθρωποι έχουν χρησιμοποιήσει αυτό το είδος ερμηνείας της πραγματικότητας· τον "Θεό των Κενών". Όποτε συναντούσαν κάτι που δεν κατανοούσαν, το απέδιδαν στις ενέργειες μιας υπερφυσικής δύναμης. Αν προστεθεί και η ψυχή στη λίστα των πραγμάτων που "εξηγούνται" έτσι, τότε χαίρομαι ιδιαιτέρως, αφού τα πάντα στη λίστα αυτή έχουν τελικά επεξηγηθεί νατουραλιστικά. Η μέρα και η νύχτα, η φύση της σελήνης και των άστρων, η εναλλαγή των εποχών, οι αιτίες των ασθενειών, η κίνηση των πλανητών, ο καιρός, η αιτία των καταστροφών, όπως σεισμοί. Ξέρουμε πως όλα αυτά είναι φυσικά φαινόμενα και δε χρειάζεται κάποια θεότητα να κατοικεί στα κενά τους για να εξηγηθούν. Οι υπερφυσικές εξηγήσεις για όλα αυτά εξανεμίστηκαν υπό το φως πιο ικανοποιητικών επιστημονικών εξηγήσεων και είμαι πεπεισμένος ότι και η πηγή του νου θα προστεθεί εν τέλει στη λίστα αυτή.

Ο Θεός των Κενών ήταν μια συνηθισμένη μέθοδος ερμηνείας, όταν οι άνθρωποι δεν ξέραμε αρκετά για τον κόσμο. Αλλά τώρα ξέρουμε. Τώρα έχουμε έναν αληθινό τρόπο κατανόησης του κόσμου, έναν καλύτερο τρόπο. Υπάρχουν ακόμα αρκετά πράγματα που δεν γνωρίζουμε, αλλά πλέον δεν υπάρχει κανένας λόγος να αποδίδουμε το οτιδήποτε σε μαγικές δυνάμεις, με εξαίρεση τα λίγα ψήγματα μαγικής σκέψης που μένει πάνω μας σαν σκόνη. Είναι καιρός να βάλουμε στην άκρη αυτά τα τελευταία ίχνη του υπερφυσικού παρελθόντος μας. Έχουμε πλέον τη σοφία και την ωριμότητα να δούμε κατά πρόσωπο την αλήθεια για το ποιοι και το τι είμαστε. Δεν υπάρχει τίποτε υποτιμητικό στην υλική βάση του νου. Ο εγκέφαλός μας είναι πραγματικά ένα θαυμαστό εργαλείο, και με τη δύναμή του έχουμε πετύχει φοβερά πράγματα. Καιρός να αποδώσουμε τα του Καίσαρος τω Καίσαρι. Το να αποδίδουμε τα επιτεύγματα του μυαλού μας σε ένα φάντασμα μέσα στο κεφάλι μας είναι μια αστήρικτη ιδέα, και είναι καιρός να τη βάλουμε στην άκρη μιας και δια παντός.

Και ύστερα από μερικά χρόνια…
- Περικλή, τι δώρο σου πήραμε για τα γενέθλια σου τώρα που έγινες 10;
- Τι;
- Αυτό που ζητούσες τόσον καιρό. Τρία πανέμορφα μικρά χαμστεράκια, τα οποία θα είναι δικά σου και θα τα έχεις στο δωμάτιο σου και θα τα φροντίζεις! Έχεις σκεφτεί τι παιχνίδια θα βάλεις μέσα στη γυάλα τους;
- Μαμά, αυτό είναι φοβερό δώρο. Θα τους βάλω μέσα μια ρόδα για να γυρνάνε και να παίζουν. Θα τους έχω και τρία δοχεία με νερό. Στο ένα θα έχω μπροστά κόλλα, και άμα πάνε να πιούνε από αυτό, θα κολλάνε τα πόδια τους και θα μένουν για πάντα εκεί. Στο δεύτερο θα μπορούνε να πίνουν κανονικά και στο τρίτο θα έχω μια γκιλοτίνα και μόλις πάνε να πιούνε, θα αποκεφαλίζονται. Επίσης, θα τους έχω μέσα 15 μπαλάκια πολύχρωμα. Εκεί που θα τρώνε το φαΐ τους, θα τους το έχω πάντα γεμάτο! Αλλά άμα το τρώνε όλο και χοντραίνουν, θα ανοίγω τη γυάλα και θα τα χτυπάω με τη ρακέτα του πιγκ-πογκ! Θα έχω και μια μακριά σωλήνα που θα είναι πολύ στενή στη μέση και δεν θα περνάνε εύκολα. Αλλά άμα τα καταφέρνουν, στην άκρη της θα έχω ποντικοφάρμακο…

Ερώτηση: Ποια από τις παρακάτω απαντήσεις της μαμάς είναι πιθανή;
- Ο γιος μου σχεδίασε το σπίτι τους ευφυέστατα!
- Ο γιος μου είναι πανάγαθος!
- Ο γιος μου είναι ψυχασθενής!

Το Θεϊκό Ανάλογο

Η παρούσα ανάρτηση (ευελπιστώ ότι) θα παίξει διπλό ρόλο. Όσοι επέλεξαν την απάντηση της ψυχασθένειας μπορούν να συνεχίσουν στα επόμενα, τα οποία θα στηρίξουν τον βασικό προβληματισμό σχετικά με το αν και κατά πόσο μπορεί να οφείλεται ο κόσμος μας σε κάποιο ευφυές και υπέρτατο ον. Από την άλλη, όσοι σταθούν στις επιλογές είτε του ευφυούς είτε του πανάγαθου γιου, τους παρακαλώ να εκδηλωθούν στα σχόλια, μήπως και μπορέσουμε να εντοπίσουμε έγκαιρα τον επόμενο Anders Behring Breivik.

Φροντίδα λοιπόν, φαγητό και αγάπη! Αυτά είναι τα ζητούμενα για τα χαμστεράκια του Περικλή. Με την προϋπόθεση ότι κάποιος αγαπάει τα συμπαθή αυτά ζωάκια και τα θέλει στη ζωή του για παρέα, η διαδικασία που πρέπει να ακολουθήσει είναι μια διαδικασία δύο βημάτων. Πρέπει αρχικά να αναγνωρίσει τις ανάγκες τους και στη συνέχεια να δαπανήσει χρόνο και διάθεση ώστε να ικανοποιήσει αυτές τις ανάγκες. Τι ανάγκες λοιπόν έχουν τα χαμστεράκια; Θα μπορούσαμε να τις συνοψίσουμε στις: ζέστη, φαΐ, νερό, διασκέδαση και ιατρική φροντίδα! Η ικανοποίηση των ανωτέρω; Εξαιρετικά εύκολη και φυσικά απέχει σημαντικά από την πολύπλοκη και παρανοϊκή σκέψη του μικρού Περικλή. Η ευκολία έγκειται στο γεγονός ότι τα γλυκά άσπρα ποντικάκια έχουν ιδιαίτερα περιορισμένες ανάγκες. Και αν οι ανάγκες τους ήταν ακόμη πιο λίγες, τα πράγματα θα ήταν ακόμη πιο εύκολα. Φανταστείτε να θέλατε στο δωμάτιο σας απλώς μία πανέμορφη πέτρα! Τι ανάγκες έχει μια πέτρα; Καμία. Απλώς την παρκάρετε στη θέση που θέλετε!!!

Και ερχόμαστε στον υπέρτατο δημιουργό! Τα πάντα εν σοφία εποίησε λοιπόν, σύμφωνα με τις απόψεις των θεϊστών. Και με δεδομένο ότι μας αγαπάει, καθότι πανάγαθος, θα έπρεπε να φροντίσει κατά τέτοιον τρόπο ώστε να ικανοποιήσει τις ανάγκες μας. Προφανώς θα ήταν ιδιαίτερα παράτολμο να προσπαθήσω να συνοψίσω μέσα σε ένα άρθρο τις ανάγκες των ανθρώπων, αλλά δεν πιστεύω να διαφωνήσουν πολλοί αν πούμε ότι στη βάση των αναγκών του ανθρώπου βρίσκονται η ανάγκη για ζωή, η αναπαραγωγή, η τροφή και το νερό και το ευνοϊκό περιβάλλον.

Χρειάζεται ιδιαίτερη ευφυΐα για να μπορέσεις να ικανοποιήσεις τις ανωτέρω ανάγκες; Λαμβάνοντας φυσικά υπ’ όψιν και την παντοδυναμία του δημιουργού; Μάλλον καμία ευφυΐα. Απλή κοινή λογική, την οποία θα διέθετε σύμφωνα με τις προσδοκίες μας ακόμη και ο δεκάχρονος Περικλής. Θάνατος; Γιατί να υπάρχει; Αναπαραγωγή; Το μόνο εύκολο! Πεινάς; Τι λαχταράει η ψυχή σου για σήμερα; Τσουρέκι με σοκολάτα, γαλακτομπούρεκο απ’ τον Γαλυφιανάκη, χοιρινό με σέλερυ, πίτσα σπέσιαλ ή κοκορέτσι; Διψάς; Σκύψε και πιες όπου κι αν βρίσκεσαι, από δροσερό νερό μέχρι πανάκριβο πόρτο και παγωμένη βαρελίσια μπύρα! Ευνοϊκό περιβάλλον; Ορίστε μια αιώνια ελληνική άνοιξη, μέσα σε πράσινα λιβάδια, καταγάλανα νερά και χρυσές ακρογιαλιές για όλους.

Τι κατάφερε τελικά ο ευφυέστατος δημιουργός των θεϊστών; Ας ρίξουμε μια συνοπτική ματιά:

• Ζωή; Ο θάνατος ζει και βασιλεύει! Από την παιδική θνησιμότητα μέχρι τα ατυχήματα, τις αρρώστιες και τα γεράματα.

• Αναπαραγωγή; Ας σταθούμε και πάλι στην παιδική θνησιμότητα αλλά ας μην παραβλέψουμε και τις όχι σπάνιες περιπτώσεις ανικανότητας, τη γονιμότητα των γυναικών για μόλις 60 μέρες το χρόνο και τις τερατογενέσεις!

• Τροφή και νερό; Τα παιδάκια στην Αφρική μάλλον διέφυγαν της προσοχής του ευφυούς σχεδιαστή! Και όχι μόνο αυτά φυσικά, αφού σε όλες τις φτωχές περιοχές του πλανήτη η πείνα θερίζει. Χμμ, αν το καλοσκεφτούμε βέβαια, και εκεί όπου δεν υπάρχει πείνα, λίγοι βρίσκουν το λαυράκι τους μαγειρεμένο και τη σαμπάνια τους σερβιρισμένη. Οι υπόλοιποι πρέπει να αγοράσουν, να μαγειρέψουν και να τσακιστούν μέχρι τη βρύση τους για να πιουν νερό. Αν η βρύση τους έχει πόσιμο νερό!

• Ευνοϊκό περιβάλλον; Εδώ γελάμε! Σε μια Γη που υποτίθεται πως κατασκευάστηκε για να μας φιλοξενήσει, το 70% καλύπτεται από αλμυρό θαλασσινό νερό! Και το παζλ ολοκληρώνεται ιδεατά από τα ηφαίστεια, τους σεισμούς, τα τσουνάμι, τις πλημμύρες, τους κεραυνούς, τους τυφώνες, τα tornado, τη ραδιενέργεια, τα μικρόβια, τις αρνητικές θερμοκρασίες των πόλων και τις ερήμους του πλανήτη. Νομίζετε ότι το κακό σταματάει εδώ; Αυτό το αφιλόξενο μέρος για τη ζωή που μόλις περιγράψαμε ονομάζεται Γη και είναι το ευνοϊκότερο μέρος μέσα στο Σύμπαν, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα γνώσεις μας, για την ανάπτυξη ζωής! Το διάστημα, οι αστέρες και οι μαύρες τρύπες του διαστήματος απαγορεύουν τη ζωή! Τι ποσοστό του σύμπαντος ευνοεί τελικά τη ζωή; Δύσκολος στη σύλληψή του ο αριθμός, αφού μιλάμε για ένα ποσοστό 10-54%! Για τους μη εξοικειωμένους με τις μαθηματικές έννοιες, δεν μιλάμε για το πολύ μικρό ποσοστό 0,01% αλλά για ένα ποσοστό 0,000000000000000000000000000000000000000000000000000001%!!! Σε αυτήν ακριβώς τη λογική απολαύστε στο παρακάτω βίντεο τον Neil Degrasse Tyson στο Stupid Design.

Άλλες απορίες περί του ευφυούς σχεδιασμού! Γιατί χρειάζονται κάποια λεπτά για να διαβαστεί αυτό το άρθρο; Ή πιο απλά, μιας και η μάθηση είναι σημαντική, γιατί μαθαίνουμε τόσο δύσκολα και αδυνατούμε να διαβάσουμε όλους τους τόμους μιας εγκυκλοπαίδειας μέσα σε ένα δευτερόλεπτο; Γιατί τα γλυκά, οι πίτσες και τα κοψίδια παχαίνουν; Γιατί η όρασή μας εξασθενίζει με την πάροδο των χρόνων; Γιατί ερωτευόμαστε χωρίς ανταπόκριση;

Διάλειμμα για διαφημίσεις. “Πολυτεχνίτης κι Ερημοσπίτης”, και στο φαρμακείο του αξέχαστου Βέγγου εισέρχεται αλαφιασμένη μια κυρία:
Μεταξά: Γρήγορα, γρήγορα θα το χάσουμε το παλικάρι.
Βέγγος: Γιατί κυρά μου; Τι συμβαίνει;
Μεταξά: Έχει πέσει μπρούμυτα και δεν μπορεί να σαλέψει ούτε χέρια ούτε πόδια ούτε να ανοίξει τα μάτια του…
Βέγγος: Και παλικάρι το λες εσύ αυτό; Άμα ήταν έτσι τα παλικάρια… Άιντε, άιντε….

Στην ίδια ακριβώς λογική: Άμα ήταν έτσι η ευφυΐα… Άιντε άιντε…

Ναι, αλλά δεν είναι απλός ψυχασθενής, είναι στυγνός σαδιστής!

Είναι τελικά εύκολα αποδείξιμο ότι ο θεός το μόνο που δεν κάνει είναι να προσπαθεί να ευνοήσει τη ζωή και τις ανάγκες της σε αυτό το σύμπαν! Επειδή όμως δεν μιλάμε για ανάγκες τις οποίες πρέπει να αναγνωρίσει ο θεός, αλλά ανάγκες τις οποίες ο ίδιος δημιούργησε (μιας και μιλάμε για τον δημιουργό), γεννιέται εύλογα το ερώτημα: Αφού μας αγαπάει και δεν σκόπευε να ικανοποιήσει έναν τόσο μεγάλο αριθμό αναγκών μας, γιατί μας έπλασε με τέτοιες ανάγκες; Όπως είχαμε αναφέρει και στην αρχή, όσο πιο περιορισμένες οι ανάγκες, τόσο πιο εύκολο να ικανοποιηθούν. Θυμάστε την πέτρα; Γιατί δεν έπλασε τα δημιουργήματά του με τις ανάγκες μιας πέτρας;

Μάλλον μιλάμε για έναν θεό σαδιστή, ο οποίος περιγράφεται εξαιρετικά από τον Αλ Πατσίνο ως Τζον Μίλτον, στον εκπληκτικό του μονόλογο στην ταινία “Ο Δικηγόρος του Διαβόλου”:

Παράθεση:
Για ποιον κουβαλάς λοιπόν τις τύψεις σου, αυτόν το σάκο με τα τούβλα; Για τον θεό;;; Επίτρεψέ μου να σου δώσω μερικές εμπιστευτικές πληροφορίες σχετικά με τον θεό. Ο θεός αρέσκεται να παρακολουθεί. Και είναι ένας μεγάλος φαρσέρ. Σκέψου το. Δίνει στον άνθρωπο ένστικτα. Του δίνει αυτό το εξαιρετικό δώρο, και στη συνέχεια τι κάνει; Σου το ορκίζομαι, για τη δική του διασκέδαση, για το ιδιωτικό του κοσμικό καλαμπούρι, ο ίδιος ορίζει τους κανόνες εν αντιθέσει. Μιλάμε για την γκάφα όλων των εποχών. Κοίτα, αλλά μην αγγίζεις. Άγγιξε, αλλά μην δοκιμάσεις. Δοκίμασε, μην καταπιείς όμως! ΧΑ! Και ενώ εσύ χοροπηδάς από το ένα πόδι στο άλλο, τι κάνει αυτός; Ξεσκίζεται μέχρι αηδίας στα γέλια!!! Είναι ένας σφιχτόκωλος! Είναι ένας σαδιστής! Είναι ένας απών σπιτονοικοκύρης!!! Να λατρέψεις αυτόν; ΠΟΤΕ!

Αν λοιπόν δεν μιλάμε για έναν τέτοιο θεό, τι άλλο μπορεί να συμβαίνει; Απλώς πρέπει να αποδεχτούμε ότι ο κόσμος που γνωρίζουμε κάθε άλλο παρά φιλικός είναι για τη ζωή. Είναι ένας στίβος μάχης στον οποίο επικρατεί αυτός που προσαρμόζεται και αυτός που εξελίσσεται. Ούτε ευφυΐα απαιτείται για κάτι τέτοιο, ούτε απέραντη αγάπη και παντογνωσία και παντοδυναμία από κάποιον δημιουργό. Η απλή ωριμότητα των “δημιουργημάτων” είναι υπέρ αρκετή!

Πιθανές Ενστάσεις

Επειδή τα βλέπω να έρχονται τα έτοιμα απολογητικά ρετσέτα, ας τα απαντήσω προκαταβολικά!

Απάντηση: Άγνωσται αι βουλαί του Κυρίου!
Ανταπάντηση: Και τότε εσείς πώς τις γνωρίζετε και αποφαίνεστε ότι τα πάντα εν σοφία εποίησε;

Απάντηση: Όντως τα πάντα εν σοφία εποίησε, αλλά το σχέδιό του είναι τόσο μεγαλοφυές ώστε είναι αδύνατο να το καταλάβεις!
Ανταπάντηση: Η αέναη αντιπαράθεση του όλου ως μερικό είναι η βάση της μη παραδοχής των ενδόμυχων σκέψεών μας! Αυτό το τελευταίο έγινε κατανοητό; Σίγουρα όχι! Χαρακτηρίστε με λοιπόν κι εμένα ευφυή για να τελειώνουμε…

Η μητέρα μου από την άλλη, παρότι η ίδια ήταν χριστιανή, δεν ασχολήθηκε ποτέ της με τον θρησκευτικό μου προσανατολισμό. Τη θυμάμαι χαρακτηριστικά, όταν τη ρώτησα για ποιον λόγο τρώμε ψάρι την Κυριακή των Βαΐων, να μου απαντά: «Ο Χριστούλης γούσταρε να φάει ψαράκι». Δεν με «έτρεχε» στις εκκλησιές, ούτε φρόντιζε το τραπέζι της μεγάλης εβδομάδας να είναι νηστίσιμο.

Κατά την παιδική μου ηλικία το μυαλό μου ήταν εκτεθειμένο στο εκπαιδευτικό σύστημα, για το οποίο πολλοί από εσάς γνωρίζετε ποιους τρόπους και ποια μέσα χρησιμοποιεί ώστε να καθοδηγήσει ένα παιδί στον δρόμο της εκκλησίας. Σε αντίθεση με τα άλλα παιδιά έπρεπε να αποδεικνύω, σε καθημερινή βάση, ότι είμαι μέρος της κοινωνίας τους, δηλαδή ότι είμαι και εγώ Έλληνας, και όχι της «τουρκοκρατίας» αλλά ορθόδοξος χριστιανός, σε σημείο που έφτασα να συμμετέχω στο κατηχητικό σχολειό και να διαβάζω μέρος του εσπερινού κατά την παρουσία μου στο ναό.

Αυτό που θυμάμαι επίσης έντονα είναι πόσο πολύ ένοχος και αμαρτωλός αισθανόμουν όταν αυνανιζόμουν, σε μια προσπάθεια να καταλάβω το σώμα που έμπαινε πλέον στην εφηβεία. Αισθανόμουν ότι με παρακινεί ο διάβολος και ζητούσα συγγνώμη από τον θεό!

Θυμάμαι τα βράδια να προσεύχομαι στον θεό λέγοντας το «πάτερ ημών», ζητώντας οικογενειακή γαλήνη, παγκόσμια ειρήνη και άλλες παιδιάστικες επιθυμίες. Είχα πείσει τον εαυτό μου ότι είχα προσωπική επικοινωνία με τον θεό, ότι ήταν ο αόρατος φίλος μου, ένας φίλος τον όποιο έκανα και πάτερα. Φυσικά όλα αυτά ήταν κρυφά από τον πραγματικό μου πατέρα, με τον οποίο θύμωνα όταν αθυρόστομα έβριζε οτιδήποτε το θείο δι’ ασήμαντον αφορμήν.

Μια μέρα από σύμπτωση συναντήθηκα με τον θεολόγο της τάξης μου και ιερέα της ενορίας μου στο μπακάλικο της γειτονιάς. Με πλησίασε και μου είπε ότι, επειδή δεν είμαι βαπτισμένος, δεν μπορώ να εισέρχομαι στο ιερό της εκκλησιάς και ότι αν επιθυμώ να δέχομαι το εκκλησίασμα, θα πρέπει να βαπτιστώ άμεσα! Εκεί έλαβε χώρα το πρώτο ράγισμα στη σχέση μου με τον αόρατο φίλο μου.

Ταυτόχρονα όμως ήμουν ένα παιδί που διψούσε να μάθει, με κλίση στις θετικές επιστήμες, διάβαζα και μάθαινα για τις στοιχειώδης αρχές της βιολογίας, της αστροφυσικής, των μαθηματικών κ.τ.λ. Αποτέλεσμα ήταν να αναθεωρήσω την κοσμοθεωρία μου και να δημιουργήσω ένα δικό μου μοντέλο για τον θεό, έναν θεό που απλά έβαλε το χεράκι του στη δημιουργία, έθεσε τους κανόνες και τις αρχές λειτουργίας του «Όλου» και της ζωής και στη συνέχεια άφησε τον κόσμο στον αυτόματο πιλότο.

Έτσι είχα έναν κόσμο όπου υπήρχε ένας «Μεγάλος», και μια επιστήμη που ανακάλυπτε τα δημιουργήματα αυτού, και όλα ήταν εξαιρετικά… Έκοψα την εκκλησία και τις τυπολατρίες και απολάμβανα όμορφα την εφηβική μου ηλικία μέσα στην άρνηση και την ανατροπή.

Τα χρόνια πέρασαν και ήρθε μια εποχή στη ζωή μου όπου βρέθηκα αντιμέτωπος με πολλά προβλήματα (τουλάχιστον έτσι τα θεωρούσα)! Οι γονείς μου χώρισαν, έπρεπε να πάω στον στρατό, η τότε σύντροφός μου διάλεξε να με αφήσει, η Σχολή που σπούδαζα δεν «έβγαινε», τα παιδιά της παρέας μου άρχισαν να σκορπίζουν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους… Προβλήματα που εν τέλει με οδήγησαν στην ψυχολογική κατάρρευση, την κατάθλιψη και τον ψυχολόγο.

Ένας άνθρωπος με κατάθλιψη προσπαθεί να πιαστεί από οπουδήποτε. Μου συνέστησαν κάποιοι φίλοι να επισκεφτώ έναν πνευματικό, ώστε να πάρω καθοδήγηση και να προσευχηθεί για μένα (ενώ όλα θα μπορούσαν να λυθούν με μερικά XANAX).

Μπαίνοντας σε αυτήν τη δίνη, και με τα προβλήματα της κατάθλιψης να γίνονται ολοένα και πιο έντονα, έκανα το μεγάλο βήμα. Επέλεξα να βαπτιστώ στα 23 μου χρόνια, ώστε να βελτιώσω τις πιθανότητες γρήγορης εξόδου από το ψυχολογικό τέλμα στο οποίο είχα περιέλθει. Κατά τη διάρκεια της τελετής αισθανόμουν ότι κάνω κάτι σπουδαίο, ότι ήλθε η κάθαρσις, πίστευα στ’ αλήθεια ότι η διαδικασία αυτή θα με απελευθέρωνε.

Μαντέψτε τα αποτελέσματα: 100% αποτυχία! Η ισορροπία ήλθε μέσα μου από στρατευμένη επίθεση στα προβλήματα που είχα, με όπλο τη Λογική και χωρίς τη βοήθειά Του, που κράτησε πάνω από έναν χρόνο. Περιττό να αναφέρω πως όλα αυτά έλαβαν χώρα εν αγνοία του πάτερα μου, ο όποιος θα κατέρρεε στην είδηση αυτή.

Το ίδιο διάστημα είχα την τύχη να εργαστώ σε ένα bar της Θεσσαλονίκης, στο οποίο οι θαμώνες της μπάρας ήταν άνθρωποι ποικίλων ενδιαφερόντων και από όλους τους επαγγελματικούς κλάδους, με κοινές ανησυχίες και με κοινή την απέχθεια σε οτιδήποτε θείο.

Οι συζητήσεις στις οποίες είχα την τύχη να είμαι παρών είχαν κυρίως φιλοσοφικό χαρακτήρα. Εκεί ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με ιδέες, έννοιες και απόψεις που απασχολούσαν τον Ηράκλειτο, τον Επίκουρο, τον Καστοριάδη και άλλους πολλούς. Το «μικρόβιο» της αναζήτησης είχε πλέον μπει μέσα μου, η διαδικασία της ανεξαρτητοποίησης από τον θεό ήταν εξαιρετικά επίπονη, όχι γιατί θα μου έλειπε ο θεός αλλά γιατί αντιλήφτηκα τον κυνισμό της ζωής. Η ανάλυση των εννοιών, η σκέψη και η κατανόηση του κόσμου χωρίς κάποιον θεό παράγει θλίψη.

Ωστόσο μετά την θλίψη τολμώ να πω πως η ζωή είναι πολύ εύκολη, δεν σταμάτησα να ψάχνω τον παράδεισο, αυτό που άλλαξε είναι ότι πλέον τον έψαχνα επί Γης. Φιλήδονα άρχισα να ψάχνω την ολοκλήρωση της προσωπικότητάς μου αναθεωρώντας εξ αρχής την ηθική μου, χωρίς ενοχή για οτιδήποτε.

Έχω την αίσθηση πως έχω γίνει καλύτερος σύντροφος, φίλος, γιος, αλλά αυτό είναι κάτι που θα το επιβεβαιώσουν οι γύρω μου και όχι εγώ. Αναρωτιέμαι, ανατρέπω και θέτω ερωτηματικά για το οτιδήποτε μου παρουσιάζεται ή μου συμβαίνει…

Ακούω συχνά την άποψη πως η αθεΐα είναι μια επιλογή μόδας, μια τάση ώστε κάποιοι να ξεχωρίσουν από τη μάζα. Όχι! Η αθεΐα είναι ένας μονόδρομος, μια φυσική συνέχεια, ένα λογικό συμπέρασμα, στο οποίο καταλήγει ένας άνθρωπος που ασκεί κριτική σκέψη ώστε να εξηγήσει τον κόσμο.

Σπουδαίος σύμμαχος σ’ αυτήν τη διαδικασία δεν είναι ούτε οι γονείς , ούτε το σχολείο, αλλά η τάση του ανθρώπου να ανακαλύψει τον κόσμο μέσω της επιστήμης, τη στιγμή μάλιστα που οι πληροφορίες στον κόσμο που ζούμε είναι «άπειρες» και υπάρχει εύκολη πρόσβαση για όλους μας.

Κλείνοντας, γιατί έχω την υποψία ότι κούρασα τον αναγνώστη, θέλω να πω πως σήμερα η εξίσωση της ζωής μου χωρίς τον θεό είναι πιο όμορφη και γεμάτη αγάπη για την ανθρώπινη φύση μου. Η μόνη μου έγνοια είναι να γίνω ευτυχισμένος εδώ, γιατί το αλλού δεν θα έρθει ποτέ για μένα και για κανέναν μας.

Ανεξάρτητα από αυτήν τη συγκρουσιακή τοποθέτηση, εκείνη την εποχή μεθοδευόταν ταυτόχρονα η συστηματική αντιγραφή και ενσωμάτωση στα χριστιανικά κείμενα απόψεων και συλλογισμών Ελλήνων (Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης) και Ρωμαίων (Κικέρων, Σενέκας) φιλοσόφων, αλλά και η παραποίηση ιδεών και φιλοσοφικών προτάσεων. Ο K. Deschner παραθέτει στο βιβλίο του «Kriminalgeschichte des Christentums» πλαστογραφημένες «επιστολές», δήθεν μεταξύ του Σενέκα και του Παύλου, τις οποίες είχαν επινοήσει διάφοροι «εκκλησιαστικοί πατέρες», και από τις οποίες συμπεραίνεται η σύγκλιση της ελληνορωμαϊκής φιλοσοφίας με τις (μέχρι τότε ακόμα αδιαμόρφωτες) χριστιανικές απόψεις. Αυτή η συστηματική υποκλοπή αλλότριων ιδεών και λόγων δεν έγινε, φυσικά, τότε ευρύτερα γνωστή και, όταν δεν ήταν πια δυνατόν να αποκρυβεί, μετονομάστηκε σε «…συμφιλίωση της διδασκαλίας των αρχαίων φιλοσόφων με τη χριστιανική θρησκεία». Το προϋπάρχον συμφιλιώθηκε δηλαδή με το μεταγενέστερο, ο εμπνευστής συμφιλιώθηκε με τον αντιγραφέα του!

Από τη μέση βυζαντινή εποχή και μέχρι σήμερα προβάλλεται όμως θορυβωδώς, λόγω και της εγγενούς πολιτισμικής ένδειας, ακριβώς το αρχικά απoσιωπώμενο, και αξιοποιείται για τη στήριξη του ιδεολογήματος περί ενότητας και συνέχισης του ελληνικού πολιτισμού δια του χριστιανισμού.

Αντίλογος με ιστορικά επιχειρήματα και η πραγματικότητα των κειμένων

Η χριστιανική πλευρά διατυπώνει ως αντίλογο την άποψη ότι, πρώτον, οι χριστιανοί εκδικούνταν με τις βιαιοπραγίες τους τις αιματηρές διώξεις που είχαν υποστεί για πολλές δεκαετίες και, δεύτερον, όπου στα χριστιανικά κείμενα αναφέρονται καταγγελίες, ύβρεις και αναθεματισμοί κατά των Ελλήνων, δεν νοούνται οι εκπρόσωποι του ελληνικού πνεύματος και οι Έλληνες ή έστω οι ελληνόφωνοι πολίτες, αλλά γενικώς οι «ειδωλολάτρες».

Στο πρώτο σημείο δεν είναι δύσκολο να απαντηθεί, αφενός ότι ένα πιθανόν δικαιολογημένο αίσθημα πικρίας, το οποίο μετετράπη σε εκδικητικότητα στο αριθμητικά έτσι κι αλλιώς ακόμα περιορισμένο πλήθος των οπαδών, δεν θα έπρεπε να βρίσκει συνέχεια στα λόγια και τα έργα των κορυφαίων εκπροσώπων της «θρησκείας της αγάπης»· αφετέρου είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι όποιες διώξεις και σφαγές κατά των χριστιανών δεν διοργανώνονταν από τους Έλληνες φιλοσόφους ή οποιουσδήποτε Έλληνες διανοούμενους, αλλά από τη ρωμαϊκή διοίκηση και το μισθοφορικό αυτοκρατορικό στρατό. Οι Ρωμαίοι στρατηγοί, με αυτήν ακριβώς τη διοίκηση και τον ίδιο μισθοφορικό στρατό, υιοθέτησαν αργότερα και επέβαλαν τον χριστιανισμό ως αποκλειστική θρησκεία και επιδόθηκαν, μαζί με τους εκπροσώπους του εκκλησιαστικού μηχανισμού, στην κατασυκοφάντηση και αποδόμηση του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού και την καταστροφή μεγάλου μέρους των μέχρι σήμερα θαυμαζόμενων —κάθε είδους και μορφής— έργων του!

Όσον αφορά στο δεύτερο σημείο του αντιλόγου, ότι δηλαδή με τον όρο «ελληνικός» χαρακτηριζόταν ο «ειδωλολάτρης», ό,τι κι αν σήμαινε τότε και μπορεί να σημαίνει σήμερα ουσιαστικά αυτή η λέξη, τα κείμενα που ακολουθούν φαίνεται να μαρτυρούν κάτι διαφορετικό:

1. Στο κατά Ιωάνννην Ευαγγέλιο, κεφ. ιβ΄-20, αναφέρεται ότι ήρθαν οι Έλληνες να προσκυνήσουν για τη γιορτή (Πάσχα). Προφανώς δεν είναι δυνατόν να αναφέρεται σε ειδωλολάτρες, γιατί τότε δεν θα είχαν κανένα λόγο να γιορτάζουν το Πάσχα. Συμπεραίνουμε ότι πρόκειται για Εβραίους εξ Ελλάδος, άρα στα χρόνια του Ιησού ο προσδιορισμός «Έλληνες» αναφέρεται στην καταγωγή των ανθρώπων.
2. Την εποχή της διάδοσης του χριστιανισμού όλοι οι λαοί, με εξαίρεση τους Ιουδαίους, σύμφωνα με τη σημερινή κατεστημένη αντίληψη, ήταν «ειδωλολάτρες». Γιατί να ταυτιστεί λοιπόν και να επιβληθεί, όπως ισχυρίζονται, ο όρος Έλληνας με αυτόν του ειδωλολάτρη και όχι ο όρος «Ρωμαίος», οι οποίοι και δίωκαν τους χριστιανούς ή «Αιγύπτιος» ή οτιδήποτε άλλο; Είναι δυνατόν να αποκαλούσαν «Έλληνα» έναν Αιγύπτιο ή Πέρση ή Σκύθη ή Παλαιστίνιο, επειδή ήταν ειδωλολάτρης; Δεν θα παρεξενευόταν αυτός να τους διορθώσει; Είναι δυνατόν να αποκαλούσαν έναν ρωμαίο πολίτη «Έλληνα», χωρίς αυτός να εκπλαγεί ή να διαμαρτυρηθεί;
3. Ο εκκλησιαστικός ιστοριογράφος Ευσέβιος (275-339) επιτίθεται σε «αιρετικούς», λέγοντας ότι «περιφρονώντας τα ιερά κείμενα του Θεού ασχολούνται με τη Γεωμετρία (…) Με ζήλο μελετούν τη Γεωμετρία του Ευκλείδη, θαυμάζουν τον Αριστοτέλη και τον Θεόφραστο. Μερικοί μάλιστα σχεδόν προσκυνούν τον Γαληνό» (Deschner). Ο γνωστός αυλικός και αυτοκρατορικός κόλακας Ευσέβιος δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται για θρησκείες, αλλά για τους Έλληνες σοφούς, και μισεί τον πολιτισμό που αυτοί δημιούργησαν.
4. Ο «εκκλησιαστικός πατέρας» και πατριάρχης στην Κων/πολη Ιωάννης Χρυσόστομος εκ Συρίας (344-407), γράφει (Περί του τας κανονικάς μη συνοικείν άνδρασι, 1): «… και οι Έλληνες είχον να επιδείξουν μεταξύ των ωρισμένους που εφιλοσόφησαν περί…» Αλλού αναφέρει (Ομιλία ιζ’ εις το Κατά Ματθαίον, 7): «… σκεφθείτε τους φιλοσόφους των Ελλήνων και τότε θα εννοήσετε…» Ούτε κι αυτός ο «εκκλησιαστικός πατέρας» αναφέρεται σε κάποιους «ειδωλολάτρες» φιλοσόφους, αλλά στους υπαρκτούς και γνωστούς Έλληνες φιλοσόφους, στων οποίων τις ιδέες προσπάθησε να αντιπαραθέσει τις αντιλήψεις του από την έρημο (βλέπε και επόμενα)!
5. Ο επίσκοπος Ρώμης πάπας Γελάσιος (Gelasius) που έζησε κατά τον 5ο αιώνα (πέθανε το 496) απηύθυνε επιστολές στον αυτοκράτορα και στη διοίκηση του ρωμαϊκού κράτους, στις οποίες καταφέρεται κατά των, όπως γράφει σε πάμπολλα σημεία, «σχισματικών Ελλήνων» (E. Caspar, Geschichte des Papstums II, 1930 και W. Ullmann: Gelasius I, 1981). Αφορμή για τη συγγραφή αυτών των επιστολών ήταν αντιδικίες για κάποια δογματικά ζητήματα πίστης. Ο σημερινός αναγνώστης διαβλέπει, βέβαια, συγκρούσεις για επιρροή και εξουσία μεταξύ των επισκόπων Ρώμης, Κων/πολης και Αλεξάνδρειας, πράγμα που δεν ενδιαφέρει όμως εδώ άμεσα. Προφανώς, οι αναγνώστες εκείνης της εποχής των επιστολών του Γελάσιου, στο παλάτι, στο στρατό, στην εκκλησία και στη διοίκηση, δεν καταλαβαίνουν ότι ο επίσκοπος Ρώμης κατακεραυνώνει και χλευάζει τους «ειδωλολάτρες», όταν διαβάζουν ότι οι αντιδικούντες με τον Γελάσιο «σχισματικοί Έλληνες δεν θα βρουν συγχώρεση ούτε μετά θάνατον…», αλλά εννοεί ακριβώς αυτό που καταλαβαίνει καθένας και σήμερα: τις ηγετικές ομάδες της ανατολικής Εκκλησίας που διέθεταν ελληνική παιδεία.
6. Στον Ακάθιστο Ύμνο, έργο άγνωστου μελωδού του 6ου αιώνα, στο διάστημα των ετών 500-520, προς τιμή της μητέρας του Ιησού, αναφέρεται σε κάποιους στίχους (εισαγωγικά στο γράμμα Ρ) ότι μετέτρεψε: «Ρήτορας πολυφθόγγους, ως ιχθύας αφώνους…» και στη συνέχεια:
   • «Χαίρε, φιλοσόφους ασόφους δεικνύουσα, Χαίρε, τεχνολόγους αλόγους ελέγχουσα, Χαίρε, ότι εμωράνθησαν οι δεινοί συζητηταί, Χαίρε, ότι εμαράνθησαν οι των μύθων ποιηταί, Χαίρε, των Αθηναίων τας πλοκάς διασπώσα…»

   Κάποιος που γνωρίζει επαρκώς την ελληνική γλώσσα και την ιστορία του πολιτισμού, αντιλαμβάνεται ότι, ως τεχνολόγοι, δεινοί συζητητές και μύθων ποιητές «περιγράφονται» οι Έλληνες, έστω και οι Ρωμαίοι, επιστήμονες, ρήτορες και ιστορικοί. Αλλά κι αν είχε ο ποιητής του Ακάθιστου Ύμνου κάτι τελείως διαφορετικό στο μυαλό του, με τους όρους Αθηναίοι και φιλόσοφοι δεν μπορεί παρά να εννοούσε, όχι αφηρημένα κάποιους ειδωλολάτρες, αλλά συγκεκριμένα τους δασκάλους του ελληνικού πολιτισμού που είχαν την έδρα τους στην Αθήνα, τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, τον Επίκουρο και τον Ζήνωνα Κιτιέα. Και ακριβώς αυτό αντιλαμβανόταν και ο ακροατής αυτών των ύμνων που έπαιρνε ως πιστός το μήνυμα, το οποίο επιθυμούσε η Εκκλησία να διαδοθεί για τους δημιουργούς του ελληνικού πολιτισμού και το έργο τους.

7. Ο κορυφαίος χριστιανός υμνογράφος Ρωμανός ο Μελωδός (493-560) περιλαμβάνει στον «Ύμνον εις Πεντηκοστήν» τους εξής στίχους (Maas Paul – Trypanis C.: A.Sancti Romani Melodi cantica – Cantica genuina, Oxford University Press, 1963):
   • «Τί φυσώσιν και βαμβεύουσιν οι Έλληνες;
   • Τί φαντάζονται προς Άρατον τον τρισκατάρατον;
   • Τί πλανώνται προς Πλάτωνα;
   • Τί Δημοσθένη στέργουσι τον ασθενή;
   • Τί μη νοούσι Όμηρο όνειρον αργόν;
   • Τί Πυθαγόραν θρυλούσιν τον δικαίως φιμωθέντα;»

   Και ο Ρωμανός αναφέρεται συγκεκριμένα σε δημιουργούς του ελληνικού πολιτισμού, τον Άρατο, τον Πλάτωνα, τον Δημοσθένη, τον Όμηρο και τον Πυθαγόρα. Βέβαια, ο συγκεκριμένος ποιητής ήταν εκχριστιανισμένος Ιουδαίος εκ Συρίας και προφανώς είχε μόνο σχέση σπουδών με τον ελληνικό πολιτισμό. Εκεί έμαθε να μισεί τον «τρισκατάρατον» Άρατον (305-240 π.Χ.), ο οποίος ήταν αλεξανδρινός ποιητής από την Κιλικία και έζησε για αρκετά χρόνια στη Συρία, όπου προφανώς είχε διασωθεί για πάνω από 8 αιώνες η φήμη του. Η ιδέα για «φίμωση», δηλαδή λογοκρισία του Πυθαγόρα, ο οποίος έζησε περίπου μια χιλιετία πριν από τον Ρωμανό, προδίδει την επιρροή των νεοπυθαγορείων στο πρώιμο Βυζάντιο. Αυτά τα κείμενα και, μαζί τους, οι ιδέες του Ρωμανού, γίνονταν αποδεκτά από την Εκκλησία και διασώθηκαν μέχρι σήμερα, επειδή ενσωματώθηκαν στην εκκλησιαστική υμνολογία.

8. Ο Ανανίας από το Σιράκ Αρμενίας (Anania Shirakatsi, 610-685), Αρμένιος Μαθηματικός και Γεωγράφος, γράφει για τον δάσκαλό του Τυχικό από τον Πόντο, «εν τη χώρα των Ελλήνων, εις την πόλιν ονομαζομένη Τραπεζούς». Ποιος μπορεί να υποστηρίξει ότι ένας Αρμένιος διανοούμενος εννοεί στα μέσα του 7ου αιώνα ότι ο Πόντος είναι η χώρα των «ειδωλολατρών»;
9. Στον δοξαστικό του εσπερινού στις 18 Νοεμβρίου (Μηναία, σελ. 122) ψάλλεται μέχρι σήμερα στις εκκλησίες: «…των γαρ αλιέων ζηλώσας την παρρησίαν και την σκηνορράφων θεολογίαν, την Πλάτωνος μυθολογίαν και την Στωικην φλυαρίαν λόγοις και έργοις κατέρραξε…» Κι εδώ καταφανέστατα δεν πρόκειται για γενική αναφορά εναντίον «ειδωλολατρών», αλλά σχολιασμός για την πλατωνική και τη στωική φιλοσοφία οι οποίες, αφενός αναθεματίζονταν, αφετέρου αξιοποιούνταν κρυφά και παρουσιάζονταν ως χριστιανικές σοφίες — μέχρι που θεωρείται από διάφορους θεολόγους ότι ο (στωικός) Σενέκας ήταν ένας πρώιμος χριστιανός! Τότε που λέγονταν και γράφονταν αυτά δεν υπήρχε, βέβαια, καν η υποψία ότι θα μπορούσε κάποια μεταγενέστερη εποχή να βρει, να διαβάσει και να συγκρίνει κείμενα κάθε ενδιαφερόμενος.

Είναι λοιπόν δυνατόν να τεκμηριωθεί η αντίληψη ότι η έννοια Έλλην και ελληνικός ταυτιζόταν με τις έννοιες ειδωλολάτρης και ειδωλολατρικός, όταν σημαντικοί διανοούμενοι κάθε εποχής δεν ταυτίζουν στον λόγο και στα γραπτά τους αυτές τις έννοιες — ανύποπτοι για τις λαθροχειρίες που μηχανεύονται σύγχρονοι απολογητές κάθε διαχρονικής αθλιότητας και διαστρέβλωσης των γεγονότων; Κι αν όλα αυτά δεν πείθουν, υπάρχει ένα πολύ απλό ερώτημα που δεν μπορεί να απαντήσει κανείς: Πώς ονομάζονταν εκείνη την εποχή οι Έλληνες, αφού δεν υπήρξε κάποια άλλη ονομασία; Πώς ερμήνευαν τα χωρικά της Ιστορίας του Ηροδότου, στα οποία αναφέρονται πάμπολλες φορές οι Έλληνες, π.χ. «τα μεν Έλλησι τα δε βαρβάροισι αποδεχθέντα», «μετά δεν ταύτα Ελλήνων τινάς», «το δε από τούτου Έλληνας δη μεγάλως αιτίους γενέσθαι»; Πώς αντιμετώπιζαν την αμηχανία των μαθητών ή άλλων ακροατών, όταν η διήγηση έφτανε στη μάχη του Γρανικού και λεγόταν ότι με τον Μεγαλέξανδρο πολέμησαν «οι Έλληνες πλην Λακεδαιμονίων»; (συνεχίζεται)

Αν και μια πλήρης απάντηση στο ερώτημα ξεπερνά τους στόχους αυτής της μελέτης και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης αυτήν τη στιγμή, ένα πράγμα είναι σίγουρο: οι ένθεοι που δηλώνουν ότι είναι λογικά αδύνατο η συνείδηση να προκύπτει από κάτι χωρίς συνείδηση, ή παρεμφερή πράγματα, σφάλλουν. Μόνο και μόνο επειδή κανένα νευρικό κύτταρο ή ηλεκτροχημική αντίδραση δεν έχει την ιδιότητα της συνείδησης, δε σημαίνει ότι ένας μεγάλος αριθμός από δαύτα, κατάλληλα τοποθετημένα, δεν μπορούν να διαθέτουν την εν λόγω ιδιότητα. Επειδή κανένα τούβλο δεν έχει την ιδιότητα του να είναι σπίτι, αυτό δε σημαίνει ότι μια μεγάλη ποσότητα τούβλων, κατάλληλα τοποθετημένων δεν μπορεί να έχει την ιδιότητα "σπίτι". Υπάρχουν πολλά συστήματα όπου η διαρρύθμιση και αλληλεπίδραση απλών δομικών στοιχείων μπορούν να παράξουν νέες, περίπλοκες ιδιότητες και συμπεριφορές που κανένα δομικό στοιχείο δεν έχει από μόνο του.

Αυτή η έννοια στη θεωρία της πολυπλοκότητας ονομάζεται ανάδυση. Αναδυόμενα φαινόμενα είναι εκείνα που εμφανίζονται αυτόνομα από την αλληλεπίδραση απλούστερων στοιχείων, παράγοντας νέα επίπεδα πολυπλοκότητας με νέες ιδιότητες που δεν υπήρχαν σε κανένα από τα δομικά στοιχεία, αν εξετάζονταν ατομικά. Για παράδειγμα, οι ιδιότητες των πρωτεϊνών αναδύονται από την αλληλεπίδραση των αμινοξέων που τις απαρτίζουν. Οι ιδιότητες ενός σμήνους πουλιών ή ενός κοπαδιού ψαριών αναδύονται από τη συμπεριφορά του καθενός ζώου που τα αποτελεί. Οι ιδιότητες ενός χρηματιστηρίου αναδύονται από τις πράξεις των μετόχων που συμμετέχουν σ’ αυτό. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η μελέτη των ιδιοτήτων ενός δομικού στοιχείου ενός συστήματος απομονωμένα σπάνια θα δώσει αποτελέσματα για τη συμπεριφορά όλου του συστήματος και τα χαρακτηριστικά των δομικών στοιχείων θα είναι σίγουρα πιο απλά από τα χαρακτηριστικά ολόκληρου του συστήματος. Η συνείδηση σίγουρα θα αποδειχθεί ότι είναι φαινόμενο αυτού του είδους και, ως τέτοιο, οποιαδήποτε προσπάθεια να εντοπιστεί μια μοναδική πηγή της είναι πιθανότατα καταδικασμένη εξ αρχής. Ό,τι γνωρίζουμε από τη νευρολογία αποκλείει την πιθανότητα ύπαρξης ενός "Καρτεσιανού θεάτρου", ενός μοναδικού κέντρου συνείδησης στον εγκέφαλο, όπου όλες οι διαφορετικές επεξεργασμένες πληροφορίες συναντώνται σαν μια ταινία που παίζει στην οθόνη. Αντίθετα, η συνείδηση είναι πιθανότατα μια αναδυόμενη ιδιότητα ολόκληρου του συμπλέγματος νευρώνων στον εγκέφαλο.

Ανάλυση

Κατά την άποψή μου, η λέξη πίστη χρησιμοποιείται στην καθομιλουμένη με πολλές διαφορετικές έννοιες.
Όλες τους λίγο έως πολύ οι έννοιες του “πιστεύω” μπορούν να αναχθούν στη φράση “τρέφω την πεποίθηση”, όπου η εν λόγω πεποίθηση είναι περισσότερο ή λιγότερο βάσιμη – κι εκεί έγκειται η διαφορά και η διάκρισή τους, όπως θα αναλύσω παρακάτω.

1. Εμπιστοσύνη, π.χ. “πιστεύω σε εσένα” σημαίνει “σε εμπιστεύομαι“.
Όταν λέμε ότι πιστεύουμε σε κάποιον εννοούμε ότι έχουμε σχηματίσει την πεποίθηση, από την μέχρι τώρα συμπεριφορά του και όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με εκείνον, ότι θα μας φερθεί καλοπροαίρετα, ή/και ότι έχει τις ικανότητες που απαιτούνται για να πετύχει έναν συγκεκριμένο στόχο. Πιστεύουμε ότι είναι καλός φίλος, πιστεύουμε ότι θα περάσει τις εξετάσεις του, πιστεύουμε ότι θα πάρει τη δουλειά – το συμπεραίνουμε από τα δεδομένα που έχουμε συλλέξει γι’ αυτόν τον άνθρωπο, έστω και ασυναίσθητα.
Η πεποίθησή μας αυτή έχει μια βάση, επηρεάζεται όμως και από τα συναισθήματά μας, που μας κάνουν να μεροληπτούμε, είτε ασυναίσθητα είτε συνειδητά. Θέλουμε να είναι ο φίλος μας καλός μαζί μας, επομένως προτιμάμε να το πιστέψουμε. Αρχικά βέβαια περιμένουμε να τον γνωρίσουμε καλά πριν τον εμπιστευθούμε, μόλις όμως χτιστεί η αρχική εμπιστοσύνη, προσπαθούμε να την διατηρήσουμε, επιλέγοντας πολλές φορές να αγνοήσουμε ενδείξεις που την καταρρίπτουν. Αν όμως οι ενδείξεις αυτές γίνουν πολλές και σαρωτικές, ή αν τελικά γίνουν αποδείξεις, τότε και η εμπιστοσύνη καταρρέει.
Κάτι ανάλογο γίνεται και με την πεποίθηση ότι ο φίλος μας θα έχει επιτυχίες, επαγγελματικές ή άλλες. Αξιολογούμε βέβαια τις πραγματικές του ικανότητες, συχνά όμως επιλέγουμε, περισσότερο ή λιγότερο συνειδητά, να εναποθέσουμε περισσότερη εμπιστοσύνη σε αυτόν απ’ όσο θα δικαιολογούσαν τα δεδομένα μας, επειδή επιθυμούμε να πετύχει, και επειδή επιθυμούμε να του μεταδώσουμε την πεποίθησή μας, να του χαρίσουμε αυτοπεποίθηση, να του τονώσουμε το ηθικό. Και εδώ όμως, αν τα δεδομένα στραφούν κατάφωρα εναντίον μας, η εμπιστοσύνη μας θα κλονιστεί.
Ώστε λοιπόν η πίστη στον φίλο είναι εμπιστοσύνη, η οποία είναι εν μέρει βάσιμη (προϊόν δεδομένων και λογικής επεξεργασίας) κι εν μέρει αβάσιμη (προϊόν ευσεβούς πόθου). Η πίστη αυτή μπορεί βεβαίως να προδοθεί ή να κλονιστεί, αυτό όμως τι σημαίνει; Σημαίνει ότι είτε είχαμε εξ αρχής εσφαλμένα ή ελλιπή δεδομένα, είτε δεν τα επεξεργαστήκαμε σωστά, είτε τα δεδομένα άλλαξαν στην πορεία και δεν το αντιληφθήκαμε, είτε επιλέξαμε να εναποθέσουμε εμπιστοσύνη σε ανάξιο γι’ αυτήν άτομο.

2. Υιοθέτηση αξίας, π.χ. “πιστεύω στην αγάπη” σημαίνει “υιοθετώ την αγάπη ως αξία στη ζωή μου“.
Όταν λέμε ότι πιστεύουμε στην αγάπη, δεν εννοούμε ότι διαπιστώσαμε την ύπαρξη της αγάπης, ούτε ότι τρέφουμε την πεποίθηση πως υπάρχει χωρίς όμως να έχουμε καμία απόδειξη γι’ αυτό. Η αγάπη υπάρχει διαπιστωμένα, είτε μας αρέσει είτε όχι, είτε το θέλουμε είτε όχι – όπως και το μίσος, η καλοσύνη, η ζήλια, η ευγένεια, η εχθρότητα, κι ένα σωρό άλλες πτυχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς και των ανθρώπινων συναισθημάτων.
Βιώνουμε την αγάπη μέσα από τις σχέσεις μας, την βρίσκουμε ικανοποιητική, την αξιολογούμε ως πολύτιμη, και την ενσωματώνουμε στο σύστημα αξιών μας. Μέχρις εδώ έχουμε βασιστεί σε δεδομένα και έχουμε πάρει μια προσωπική και επομένως υποκειμενική απόφαση. Από εκεί και μετά ενδέχεται να μεροληπτούμε ως προς τη δύναμη της αγάπης, ως προς το κατά πόσον είναι διαδεδομένη, κατά πόσον μπορεί να διαδοθεί, κατά πόσον μπορεί να επιβληθεί και να εξαπλωθεί.
Όταν λέμε λοιπόν ότι πιστεύουμε στην αγάπη εννοούμε ότι μας δίνει ικανοποίηση, ότι προσπαθούμε να την καλλιεργούμε, ότι την έχουμε υιοθετήσει ως αξία, ότι ελπίζουμε πως θα επικρατήσει έναντι του μίσους, καθώς επίσης και ότι τρέφουμε την πεποίθηση πως μπορεί να επηρεάσει τους ανθρώπους, πως είναι ισχυρότερη από το μίσος, πως μπορεί να επικρατήσει στον κόσμο, πεποιθήσεις οι οποίες είναι εν μέρει βάσιμες κι εν μέρει αβάσιμες.

3. Βάσιμη εκτίμηση, π.χ. “πιστεύω ότι το τάδε άλογο θα κερδίσει τον αγώνα” σημαίνει “εκτιμώ βάσει των δεδομένων ότι το τάδε άλογο έχει περισσότερες πιθανότητες από τα άλλα να κερδίσει τον αγώνα“.
Όταν χρησιμοποιούμε το “πιστεύω” με την έννοια αυτή μπορεί να θεωρηθεί περίπου συνώνυμο με το “θεωρώ” και το “νομίζω”, και κατά τη γνώμη μου στην περίπτωση αυτή είναι απείρως προτιμότερο να χρησιμοποιούμε αυτά, προς αποφυγήν παρεξηγήσεων. Συνήθως χρησιμοποιούμε το “πιστεύω” όταν η πεποίθησή μας είναι ισχυρότερη και τα “θεωρώ” ή “νομίζω” όταν είναι λιγότερο ισχυρή. Σε κάθε περίπτωση όμως, με λίγη συζήτηση διαφαίνεται ότι η πεποίθησή μας είναι αρκετά βάσιμη και συνιστά προϊόν λογικής επεξεργασίας δεδομένων, αν και βεβαίως δεν μπορεί να θεωρηθεί βεβαιότητα ούτε και αξιώνουμε κάτι τέτοιο.
Ο άνθρωπος που τρέφει μια τέτοια πεποίθηση δεν προσβάλεται αν αυτή αμφισβητηθεί, και είναι διατεθειμένος να την συζητήσει και να ακούσει επιχειρήματα για άλλες θέσεις, ακόμη και διαμετρικά αντίθετες. Κανείς δεν θέλει να χάσει στο στοίχημα του ιπποδρόμου, όσο λοιπόν κι αν πιστεύει ότι το τάδε άλογο θα κερδίσει, αν έχει μια αξιόπιστη πληροφορία για το αντίθετο, θα την αξιολογήσει και θα την λάβει σοβαρά υπ’ όψη του.
Εδώ μπορεί να ενταχθεί και η υποτιθέμενη “πίστη” σε κάποια επιστημονική θεωρία ή στην επιστήμη γενικά. Οι επιστημονικές θεωρίες διατυπώνονται βάσει παρατηρήσεων και λογικής επεξεργασίας και καταβάλλεται μεγάλη προσπάθεια να προσεγγίσουν την πραγματικότητα. Εάν δε τα δεδομένα τις αντικρούσουν, απορρίπτονται χωρίς δεύτερη σκέψη. Πλήρης αντίθεση με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις που διατυπώνονται με μόνο γνώμονα να ικανοποιήσουν συναισθηματικές ανάγκες των πιστών και δεν επιδέχονται λογική αμφισβήτηση ούτε απόρριψη. Η επιστήμη λειτουργεί με βάση τις επιστημονικές θεωρίες όπως τις περιγράψαμε πιο πάνω, με βάση δηλαδή τα τεκμήρια, τη λογική επεξεργασία και την επαλήθευση, και συνιστά διαπιστωμένα τον μόνο αξιόπιστο και αποτελεσματικό τρόπο κατανόησης και χειρισμού του κόσμου.
Ώστε όταν λέμε πιστεύω ότι το τάδε άλογο θα κερδίσει ή πιστεύω ότι θα πέσουν οι τιμές στο χρηματιστήριο ή πιστεύω ότι θα βρέξει αύριο και τα όμοια, αναφερόμαστε σε μια βάσιμη πεποιθηση που σχηματίσαμε με βάση πραγματικά δεδομένα και λογική επεξεργασία – τις επιδόσεις του αλόγου, την κίνηση του χρηματιστηρίου, τις καιρικές συνθήκες που παρατηρήσαμε.

4. Αβάσιμη πεποίθηση, π.χ. “πιστεύω στις νεράιδες” σημαίνει “τρέφω την πεποίθηση ότι υπάρχουν νεράιδες παρά το γεγονός ότι δεν διαθέτω αποδείξεις και παρά το γεγονός ότι υπάρχουν πολλές ενδείξεις για το αντίθετο“.
Εδώ εντάσσεται επίσης η πίστη στους καλικάντζαρους, στα ζώδια, στον άγιο Βασίλη, στο γέτι των Ιμαλαΐων, στους δαίμονες και στους θεούς. Όλες αυτές οι οντότητες, καθώς και άλλες πολλές, είναι προϊόντα μυθοπλασίας κατά συνεπώς πάσα πιθανότητα φανταστικές, γεγονός που κάθε λογικός άνθρωπος αναγνωρίζει και παραδέχεται. Δεν υφίσταται κανένα τεκμήριο για την ύπαρξή τους, όλες οι ιστορίες που τα αφορούν είναι ανεκδοτολογικές και μυθολογικές, πολλά στοιχεία συνηγορούν υπέρ της ανυπαρξίας τους, και παρ’ όλ’ αυτά πολλοί άνθρωποι τρέφουν την πεποίθηση ότι υπάρχουν.
Τέτοιες πεποιθήσεις, ακριβώς επειδή δεν βασίζονται σε δεδομένα ούτε σε λογική αλλά έρχονται σε αντίθεση και με τα δύο, τοποθετούνται υπεράνω αμφισβήτησης από όσους τις τρέφουν. Η πίστη, δηλαδή η εμμονή στην αβάσιμη πεποίθηση σε πείσμα των δεδομένων και της λογικής, υιοθετείται ως αξία, και όσο περισσότερο αμφισβητείται η πίστη από άλλους ανθρώπους ή αντικρούεται από τα δεδομένα, τόσο ο πιστός αισθάνεται δικαιωμένος και ικανοποιημένος για την ικανότητά του να παραμένει προσκολλημένος στην πεποίθησή του.
Όταν λοιπόν μιλάμε για πίστη στο θεό, εννοούμε αβάσιμη πεποίθηση η οποία δεν επιδέχεται αμφισβήτηση.

Συμπέρασμα

Η τεράστια παρεξήγηση που δημιουργείται εξαιτίας όλων αυτών είναι ότι στη φράση “πιστεύω στον θεό” παραλείπουμε ως αυτονόητο τη λέξη “ύπαρξη“: στην πραγματικότητα εννοούμε “πιστεύω ότι υπάρχει θεός“.

Αντίθετα όταν λέμε “πιστεύω στον φίλο μου” ή “πιστεύω στην αγάπη” προφανώς δεν εννοούμε “πιστεύω ότι υπάρχει ο φίλος μου” ή “πιστεύω ότι υπάρχει η αγάπη“, αλλά “πιστεύω ότι ο φίλος μου έχει καλό χαρακτήρα” ή “πιστεύω ότι ο φίλος μου έχει ικανότητες” και “πιστεύω ότι η αγάπη είναι πολύτιμη” ή “πιστεύω ότι η αγάπη είναι ισχυρή” αντίστοιχα.

Το γεγονός ότι ο φίλος μου υπάρχει δεν χρειάζεται να το πιστέψω: το διαπιστώνω με τις αισθήσεις και την αντίληψή μου, και μπορεί να το διαπιστώσει καθένας, μπορεί να τον βγάλει φωτογραφία, να τον ζυγίσει, να τον μετρήσει, να του κάνει ανάλυση αίματος — πράγματα που δεν μπορεί κανείς να κάνει με τον θεό.

Το γεγονός ότι υπάρχει αγάπη μπορούμε επίσης να το διαπιστώσουμε: είναι μια πτυχή της ανθρώπινης συμπεριφοράς, τόσο αληθινή όσο και το μίσος, είτε μας αρέσει είτε όχι, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε την νιώθουμε είτε όχι. Δεν χρειάζεται να πιστέψουμε ότι υπάρχει, το παρατηρούμε καθημερινά στη συμπεριφορά των ανθρώπων γύρω μας.

Το γεγονός ότι υπάρχει θεός όμως δεν μπορούμε να το διαπιστώσουμε: για να το δεχτεί κάποιος πρέπει να το πιστέψει, δηλαδή να κάνει στην άκρη τη λογική του, να αγνοήσει την ανυπαρξία τεκμηρίων υπέρ της ύπαρξής του και την αφθονία ενδείξεων της ανυπαρξίας του, και να πει “υπάρχει” γιατί έτσι, γιατί έτσι θέλει, γιατί έτσι του αρέσει, γιατί έτσι του είπε η μαμά του ή γιατί αισθάνεται καλά όταν το λέει, και τέρμα.

Έχει μια μικρή διαφορά, δεν νομίζετε;

Μια μικρή ειδοποιό διαφορά που θεωρώ σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε όλοι, πιστοί και άπιστοι, και να λαμβάνουμε υπ’ όψη μας όταν χρησιμοποιούμε λέξεις όπως “πιστεύω” και “πίστη“.

Προκειμένου να τελεστεί απερίσκεπτα το σχετικό βουντού, πολλοί δρόμοι θα κλείσουν σε σημεία στον Πειραιά και την Αθήνα, ενώ το παρκάρισμα θα απαγορεύεται για κάποιες ώρες προκειμένου οι κοιλιές των ιερέων να μην συναντήσουν εμπόδια και στριμωχτούν κατά την πορεία τους προς το λιμάνι μαζί με το υπόλοιπο ποίμνιο.

Επίσης, θα διακοπεί η κυκλοφορία των οχημάτων και των συρμών του Τραμ για τον αναγκαίο χρόνο διέλευσης της πομπής από τον Ιερό Ναό Αγίας Φωτεινής Ιλισσού στο Κολυμβητήριο του Εθνικού Συλλόγου και επιστροφή της στον Ιερό Ναό. Για τον ίδιο λόγο θα διακοπούν και οι κινήσεις των αεροσκαφών στο Διεθνές αεροδρόμιο Αθηνών «Ελευθέριος Βενιζέλος», ώστε η πομπή από τον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Κορωπίου να μπορέσει να διασχίσει τους διαδρόμους του αεροδρομίου για να κατευθυνθεί προς Πόρτο Ράφτη και πίσω. Παρόμοιες διακοπές θα σημειωθούν στον ΗΣΑΠ, λόγω της πομπής από τον Ι.Ν. Αγ. Ελευθέριου προς τον Άλιμο, και την εθνική οδό Αθηνών–Λαμίας λόγω της πομπής από τον Ι.Ν. Αγ. Παντελεήμονα Θηβών προς την Υλίκη.

Προκειμένου να μην υπάρξουν απουσίες στο παιχνίδι «πιάσε τον σταυρό», έχουν προσληφθεί περίπου 1000 κασκαντέρ, οι οποίοι θα συμπληρώσουν τις εκατοντάδες φανατισμένων χριστιανών που θα πλακωθούν για το ποιος θα φέρει τον σταυρό πίσω στον παπά. Σύμφωνα με ανακοίνωση της Εκκλησίας της Ελλάδος, το φετινό έπαθλο για όσους πιάσουν τον σταυρό, θα είναι 10 χρόνια παραμονής στον παράδεισο για αυτούς και τις οικογένειές τους, all inclusive, ανεξαρτήτως της μεταθανάτιας κατάστασή τους*.

* Για την εξασφάλιση δικαιώματος συμμετοχής στη βουτιά, οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να καταβάλλουν το ποσό των 10 ευρώ για αυτούς και κάθε άτομο της οικογένειάς τους ξεχωριστά.
Συμμετοχές που δεν έχουν δηλωθεί, ακυρώνονται αυτομάτως από την επερχόμενη Ιερά Σύνοδο, ενώ κινδυνεύουν με άμεση απέλαση στην κόλαση.
Η Εκκλησία της Ελλάδος διατηρεί το δικαίωμα αλλαγής των όρων συμμετοχής και των σχετικών επάθλων.
Η Εκκλησία της Ελλάδος διατηρεί το δικαίωμα να αρνηθεί τη συμμετοχή σε αλλόθρησκους, αλλοδαπούς, ομοφυλόφιλους, άθεους και ψηφοφόρους του ΚΚΕ.
Η συμμετοχή γυναικών στην τελετή απαγορεύεται ρητά. Όποια γυναίκα επιθυμεί να μετέχει στο παιχνίδι «πιάσε τον σταυρό», οφείλει να υποχρεώσει τον σύζυγό της να μετέχει αντ’ αυτής. Σε κάθε περίπτωση, η σχετική εκπροσώπηση θα πρέπει να δηλωθεί τουλάχιστον μία ημέρα πριν κατά την καθιερωμένη εξομολόγηση στον παπά της ενορίας.

Η Εκκλησία της Ελλάδος και το Ελληνικό Κράτος σας εύχονται χαρούμενα Θεοφάνια, καλά κρασά και κουρκουμπίνια κάστανα.

Το πρώτο πορτογαλικό πλοίο που προσπάθησε το 1640 να εισδύσει στην Ιαπωνία χωρίς άδεια, μετά την απαγόρευση, αιχμαλωτίσθηκε και πυρπολήθηκε, ενώ εξοντώθηκαν πλήρωμα και επιβάτες. Η τελευταία γνωστή «αποστολή αυτοκτονίας» χριστιανών ιεραποστόλων σημειώνεται ιστορικά το έτος 1642, όταν Ιησουίτες προσηλυτιστές από την πορτογαλική αποικία του Μακάο που εισήλθαν κρυφά στη χώρα, συνελήφθησαν, φυλακίσθηκαν και στη συνέχεια θανατώθηκαν δημόσια για παραδειγματισμό, μετά από φρικτά βασανιστήρια. Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης θα βρει στον πίνακα των καθολικών «μαρτύρων» και «αγίων» αρκετά ονόματα από αυτούς τους προσηλυτιστές, αλλά και γιαπωνέζικα ονόματα χριστιανών που εκτελέστηκαν από την εξουσία στα πλαίσια της απόκρουσης της «καταστροφικής ξένης θρησκείας».

Το «Σακόκου» άντεξε σε όλην τη διάρκεια του 18ου αιώνα και το πρώτο μισό του 19ου. Δύο νεότερες απόπειρες χριστιανών ιεραποστόλων να διεισδύσουν στο Ναγκασάκι, η πρώτη το έτος 1797 και η δεύτερη το έτος 1799, απέτυχαν οικτρά, ενώ το 1837 βομβαρδίστηκε το αμερικανικό πλοίο «Morrison» που επιχείρησε να αποβιβάσει εμπόρους και χριστιανούς προσηλυτιστές χωρίς την απαραίτητη άδεια. Στις 2 Ιουλίου του 1853 ωστόσο, ο αμερικανός ναύαρχος Matthew Perry (Πέρρυ, 1794-1858) με 4 μεγάλα πολεμικά πλοία («μαύρα πλοία» κατά τους Ιάπωνες) και 61 κανόνια, θα φθάσει κατευθείαν στην Uraga της Ιαπωνίας, κοντά στην πρωτεύουσα Έντο, και θα επιδώσει στον 13ο Σογκούν Ιεσάντα (Iesada) μια λίστα με απαιτήσεις, μεταξύ άλλων να ανοίξει η χώρα δύο λιμάνια της και να παρέχει σωστική βοήθεια σε αμερικανικά ναυάγια. Μετά από διαπραγματεύσεις, οι Ιάπωνες αποδέχθηκαν αυτούς τους δύο όρους που έθεσε ο Πέρρυ.

Λίγο αργότερα, το έτος 1858, πιέζοντας οι χριστιανοί τους επιτρόπους του ανήλικου, μόλις 12χρονου, Σογκούν Iemochi (Ιεμόχι), πέτυχαν την κατάργηση του προσβλητικού για τους Ευρωπαίους ετήσιου «φουμιέ» του Ναγκασάκι και τη χαλάρωση των απαγορευτικών μέτρων για τη δράση μελών των ιεραποστολών.

Ακολούθησαν διάφορες εξεγέρσεις των Σαμουράι ενάντια στην «έκλυση ηθών» της ιαπωνικής κοινωνίας και στον αυξανόμενο εξευρωπαϊσμό της. Στα μάτια αυτών των συντηρητικών εκπροσώπων της ιαπωνικής παράδοσης είχαν τοποθετηθεί όλες οι ιδέες από τη Δύση στο ίδιο «καλάθι», ο χριστιανικός μυστικισμός και ο ορθολογικός Διαφωτισμός, η εξουσιομανία και φιλαργυρία των κληρικών και η φιλελεύθερη κοινωνία. Η συγκροτημένη παιδεία του γιαπωνέζικου λαού εξασφάλισε όμως σταδιακά στην κοινωνία μια ισορροπία, κατά καιρούς με διάφορες αποκλίσεις, μεταξύ των ίδιων παραδόσεων της χώρας και των τεχνολογικών αλλαγών.

Τελικά, οι χώρες της Άπω Ανατολής αναπτύχθηκαν και βρίσκονται στο μέτωπο των οικονομικών και τεχνολογικών βελτιώσεων και ανατροπών του 21ου αιώνα, εξελισσόμενες, μέσα σε σχετικά λίγες δεκαετίες, κατά τα φαινόμενα, στην Άπω Δύση του ευρωπαϊκού τεχνολογικού πολιτισμού. Σ’ αυτή την εξέλιξή τους στηρίζονται οι λαοί τους, αφενός στους παμπάλαιους, συγκροτημένους πολιτισμούς τους, και αφετέρου στα υψηλά διανοητικά προσόντα τους, χωρίς να δείχνουν ανάγκη οποιουδήποτε δανείου φιλοσοφίας και θεολογίας από την καθ’ ημάς Μέση Ανατολή.

Όπως είπα, δεν προσπαθώ να στριμώξω μια τρίτη εναλλακτική μεταξύ των επιλογών με και χωρίς αίτια. Αντίθετα, πιστεύω πως οι επιλογές που έχουν αίτια θα πρέπει να θεωρούνται ότι ανήκουν σε δύο κατηγορίες: με αίτια και προβλέψιμες και με αίτια και μη προβλέψιμες. Επιπλέον, υποστηρίζω ότι ο η πρώτη κατηγορία είναι ο αυστηρός ντετερμινισμός, ενώ η δεύτερη κατηγορία είναι αυτό που εννοούμε ως ελεύθερη βούληση. Αν μια απόφαση δεν μπορεί να προβλεφθεί ακόμα και επί της αρχής, τότε πιστεύω ότι δεν έχει νόημα να χαρακτηρίζεται ως ντετερμινιστική.

Σ’ αυτό το σημείο, χρειάζονται μερικές επιπλέον διευκρινίσεις. Αν και η μη προβλεψιμότητα είναι απαραίτητος παράγων της ελεύθερης βούλησης, δεν είναι και επαρκής. Άλλωστε, για τους λόγους που ήδη περιγράψαμε, η διαψευσιμότητα της πρόβλεψης οποιουδήποτε επαρκώς περίπλοκου συστήματος είναι αναπόφευκτη. Αλλά είναι παράλογο να πούμε ότι η ρίψη ζαριών έχει ελεύθερη βούληση επειδή δεν μπορεί να προβλεφθεί. Φρονώ ότι πρέπει να υπάρχουν και άλλες συνθήκες για να θεωρείται μια απόφαση ελεύθερη, όλες βαθειά ριζωμένες στην κοινή λογική. Επιπλέον, για να είναι μια ενέργεια μη προβλέψιμη, αλλά έχουσα αίτια, η ελεύθερη αυτή απόφαση πρέπει να είναι:

• Αυτόβουλη. Μια ενέργεια είναι ελεύθερη μόνο αν γίνεται από κάποιον που συνειδητά επιθυμούσε να έχει τα τελικά αποτελέσματα.
• Ανεπηρέαστη. Μια απόφαση δεν είναι ελεύθερη, αν κάποιος τρίτος έχει ασκήσει υπερβολική πίεση ώστε να την κατευθύνει για να έχει ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα.
• Ενήμερη. Μια απόφαση δεν είναι ελεύθερη, αν γίνεται εν αγνοία των πιθανών επιπτώσεων.

Πιστεύω πως αυτός ο ορισμός ταιριάζει με την κοινή χρήση του όρου "ελεύθερη βούληση"· πράξεις που γίνονται από ένα άτομο που έχει συνείδηση των πιθανών συνεπειών, εκπηγάζουν από τη φύση του και έχουν αίτια και κίνητρα ως επί το πλείστον προβλέψιμα, αν και όχι εντελώς προβλέψιμα, αναλόγως πόσα γνωρίζουμε για το άτομο. Σε έναν υλιστικό κόσμο, αυτό το είδος ελεύθερης βούλησης είναι καταφανώς δυνατό και δεν αφαιρεί την ηθική ευθύνη.

Πώς μπορεί να εμφανιστεί ένα ον με ελεύθερη βούληση; Σαφώς η πιο εφικτή λύση περιστρέφεται γύρω από τις εξελικτικές διαδικασίες που δημιούργησαν το ανθρώπινο είδος. Άλλωστε, η ελεύθερη βούληση είναι πολύ ευέλικτη. Ένας ζωντανός οργανισμός χωρίς ελεύθερη βούληση, που δε συναντά ποτέ καμία κατάσταση έξω από τον προγραμματισμό του, δεν έχει πρόβλημα. Αλλά όταν κληθεί να αντιμετωπίσει μια κατάσταση εντελώς νέα, που δεν καλύπτεται από τις παραδοχές του προγραμματισμού του, τότε δεν μπορεί να ανταποκριθεί ορθά και μπορεί και να πεθάνει. (Ένα εξαιρετικό παράδειγμα για το πώς το αυστηρά προγραμματισμένο ένστικτο μπορεί να παράγει ένα ον που αδυνατεί να ανταποκριθεί σε νέες καταστάσεις είναι η sphex wasp). Αντίθετα, ένα ον με ελεύθερη βούληση μπορεί να ανταποκριθεί κατάλληλα ασχέτως της φύσης των συνθηκών που καλείται να αντιμετωπίσει και δεν κινδυνεύει να βαλτώσει και να πέσει σε αδράνεια, ούτε να κολλήσει σε κυκλική επανάληψη συμπεριφοράς όπως η σφήκα. Είναι λογικό ότι αυτό είναι ένα ισχυρό εξελικτικό πλεονέκτημα για οποιοδήποτε έμβιο ον, όπως οι πρόγονοι των ανθρώπων, που κατοικούσαν σε περίπλοκα και απρόβλεπτα περιβάλλοντα.

Το ορθόδοξο χριστιανικό δόγμα διδάσκεται στα δημόσια σχολεία, ο αγιασμός τελείται από ορθόδοξους χριστιανικούς ιερείς για όλους τους μαθητές ανεξαρτήτως δόγματος, το ίδιο και η καθημερινή ορθόδοξη χριστιανική προσευχή, και μάλιστα όπως ορίζει το Π.Δ. 201/98 (ΦΕΚ 161Α), άρθρο 13, §10, οι αλλόθρησκοι και ετερόδοξοι μαθητές οφείλουν παρευρίσκονται στο χώρο της συγκέντρωσης*, τηρώντας απόλυτη ησυχία, σεβόμενοι τους δασκάλους και τους συμμαθητές τους που προσεύχονται, χωρίς κανείς να θίγεται ή να τολμά να μιλήσει περί επιβολής και περί προσηλυτισμού.

Αν υποθέσουμε ότι υφίστανται προσηλυτισμό οι ορθόδοξοι μαθητές που παρίστανται στον αγιασμό του σχολείου αυτού, στο οποίο οι γονείς επέλεξαν να τα εγγράψουν γνωρίζοντας αναφίβολα ότι διευθύνεται από ρωμαιοκαθολικούς, τι θα πρέπει να σκεφτούμε τότε για τους μαθητές άλλων δογμάτων που παρίστανται στον αγιασμό και την προσευχή όλων των δημόσιων σχολείων, χωρίς ούτε οι γονείς τους ούτε οι ίδιοι να έχουν άλλη επιλογή;

Κι έρχεται τώρα ο μητροπολίτης μας, ο καλός αυτός άνθρωπος, και ενοχλείται από το γεγονός ότι τελείται αγιασμός από ρωμαιοκαθολικό ιερέα σε εκπαιδευτήριο που ανήκει σε ρωμαιοκαθολικό μοναστικό τάγμα. Η καταγγελία του μητροπολίτη μπορεί να είναι νομότυπη, αλλά όζει μισαλλοδοξίας και προκατάληψης. Αν το σύνταγμα και οι νόμοι δικαιώνουν μια τέτοια καταγγελία, καιρός είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι πρέπει να αλλάξουν. Δεν είναι δυνατόν να θεωρείται “προσηλυτισμός” το ένα και να διώκεται, και “διαπαιδαγώγηση” το άλλο και να προωθείται από τη δημόσια παιδεία. Πιο κατάφωρη και αισχρή διάκριση δεν μπορεί να υπάρξει. Και καλά ο μητροπολίτης δεν μπορεί να δει πέρα από τις παρωπίδες του. Οι κρατικοί μας λειτουργοί, οι υπουργοί, οι βουλευτές, οι κυβερνήσεις, ως πού βλέπουν; Και ως πότε;

Ο μητροπολίτης έχει δικαίωμα να μηνύσει τους ρωμαιοκαθολικούς που στο δικό τους το σχολείο τέλεσαν τον δικό τους αγιασμό. Εγώ που δεν είμαι χριστιανή ορθόδοξη και το παιδάκι μου παρακολουθεί αγιασμό στην αρχή της χρονιάς από ορθόδοξο χριστιανό ιερέα, ακούει στα μαθήματα της γλώσσας, της ιστορίας, ακόμη και της μουσικής ένα σωρό ορθόδοξες χριστιανικές αναφορές, βλέπει κάθε μέρα ένα ορθόδοξο χριστιανικό εικόνισμα πάνω από την έδρα της δασκάλας του, και παρίσταται συμφώνως τω νόμω κάθε μέρα στην ορθόδοξη χριστιανική προσευχή κι έχει συνηθίσει να κάνει και τον σταυρό του, σε ποιον μπορώ να κάνω μήνυση πείτε μου;

*Το ΠΔ διευκρινίζει βεβαίως ότι οι αλλόθρησκοι και ετερόδοξοι δεν συμμετέχουν στην προσευχή (αυτό πάει να πει απλώς ότι δεν τους υποχρεώνουν να την απαγγείλουν οι ίδιοι), και παρίστανται μόνον εφόσον προσέλθουν πριν αυτή γίνει — δεν είναι δηλαδή υποχρεωτικό να παρευρίσκονται. Πείτε μου όμως, ποιος γονιός είναι δυνατόν να κάθεται με το ρολόι στο χέρι έξω από το σχολείο ώστε να στείλει το παιδί του μέσα ακριβώς τη στιγμή που τελειώνει η προσευχή; Δεν μπορεί να καθυστερήσει περισσότερο, γιατί αμέσως μετά την προσευχή μπαίνουν στις τάξεις, ούτε να το βάλει νωρίτερα αν δεν θέλει να ακούσει την προσευχή: πρέπει να καραδοκεί για το σωστό δευτερολεπτο. Μιλάμε για παράλογα πράγματα.