Την Κυριακή το μεσημέρι, ο έτερος διεκδικητής της μελλοντικής πρωθυπουργίας της χώρας, ο Αντώνης Σαμαράς, ξεκινούσε την προεκλογική του προσπάθεια μιλώντας στην πολιτική επιτροπή του κόμματός του. Εκεί, δεν αρκέστηκε να επιτεθεί στην Αριστερά, θυμίζοντας στο ακροατήριό του πως αυτός αποτελεί την ορθόδοξη έκφραση της δεξιάς, και όχι κάτι Καρατζαφέρηδες, Καμμένοι και άλλοι. Είπε ακόμα με έμφαση πως τις εκλογές δεν θα τις κερδίσει μόνο με τη βοήθεια των ψηφοφόρων, αλλά και εκείνη του Θεού! “Με τη βοήθεια του Θεού να νικήσουμε”, ήταν οι ακριβείς λέξεις του.

Το συμπέρασμα είναι ασφαλές: ο Ύψιστος σύντομα πρέπει να πάρει θέση. Ή με τον Βαγγέλη ή με τον Αντώνη. Αν και οφείλουμε να παραδεχτούμε πως στην προκειμένη περίπτωση, η θέση του (για τον Θεό μιλάμε) είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Και οι δυο αποτελούν γνήσια τέκνα της Χριστιανοσύνης, ενδέχεται να πήγαιναν και οι δυο στο κατηχητικό, σίγουρα επισκέπτονται εκκλησίες και κάνουν τον σταυρό τους, επίσης σίγουρα πήραν συντηρητική θέση στο θέμα των ταυτοτήτων και, στην τελική, έχουν δείξει στην πολύχρονη πορεία τους πως σ’ ένα από τα λίγα πράγματα στα οποία ήταν συνεπείς ήταν αυτό των καλών σχέσεων με τον Θεό. Για την ακρίβεια, με τους εκπροσώπους του επί της γης. Σεραφείμ, Χριστόδουλο παλαιότερα, Ιερώνυμο σήμερα.

Δεν έχουμε λοιπόν παρά να περιμένουμε τη στάση του Υψίστου, θέμα το οποίο θα κριθεί από τις επιδόσεις των δυο. Περιμένοντας, ωστόσο, μπορούμε να βγάλουμε μερικά πρώτα ασφαλή συμπεράσματα.

Πρώτον, ότι η περίφημη εκκλησιαστική περιουσία θα μείνει ανέγγιχτη, κανένας δεν θα τολμήσει να μιλήσει έστω γι’ αυτήν.

Δεύτερον, οι χιλιάδες ναοί σε όλη τη χώρα θα εξακολουθήσουν να μην πληρώνουν το χαράτσι, το οποίο επέβαλλαν οι Χριστιανοί της κυβέρνησης. Οι καλύβες, οι γκαρσονιέρες και τα χαμόσπιτα οφείλουν να καταθέτουν τον οβολό τους στα δημόσια οικονομικά, οι εκκλησίες όχι.

Τρίτον, θα παραμείνουν ως έχουν τα προνόμια ιερέων και κυρίως αρχιερέων. Έτσι, μπορούμε να λιθοβολούμε τους πολιτικούς, αλλά όχι και τους απεσταλμένους του Υψίστου. Οι φορολογούμενοι θα εξακολουθήσουν να πληρώνουν τους μισθούς των περίπου 10.000 ιερέων και οι τελευταίοι δεν θα πρέπει ν’ ανησυχούν για το ενδεχόμενο να τεθούν σε εργασιακή εφεδρεία. Σχεδόν όλοι οι υπόλοιποι υπάλληλοι του δημοσίου κινδυνεύουν, οι ιερείς έχουν εξαιρεθεί. Το κράτος μας —όχι το καθεστώς του Ιράν, για το Ελληνικό κράτος μιλάμε— θεωρεί πιο αναγκαίους τους ιερείς από τους επιστήμονες που οδηγούνται σε εφεδρεία.

Η απαρίθμηση μπορεί να συνεχιστεί, αλλά λίγο ως πολύ όλοι τα γνωρίζουμε. Εκείνο που δεν γνωρίζουμε είναι πώς θ’ αντιδράσει η Ελληνική κοινωνία σε όλα αυτά. Και δεν είναι απαραίτητο να είσαι εχθρός της εκκλησίας, άθεος, αριστερός ή εξτρεμιστής για να ζητήσεις να μην εξαιρείται η εκκλησία από τα βάρη της κρίσης. Ο γείτονας Μάριο Μόντι φορολόγησε την πανίσχυρη καθολική εκκλησία, και κανένας δεν μπορεί να τον κατατάξει σε καμιά από τις προαναφερόμενες κατηγορίες…

Μια πιο εκλεπτυσμένη μορφή του οντολογικού επιχειρήματος έχει προταθεί από τον χριστιανό φιλόσοφο Alvin Plantinga. Η μορφή του επιχειρήματος του Plantinga χρησιμοποιεί την έννοια των δυνατών κόσμων· κάθε κόσμος που μπορούμε να φανταστούμε πως υπάρχει, συμπεριλαμβανομένου και του δικού μας, είναι ένας δυνατός κόσμος. Έπειτα ο Plantinga επιχειρηματολογεί πως αν υπάρχει κάποιος δυνατός κόσμος στον οποίο ο Θεός υπάρχει (που απλά υπάρχει) τότε ο Θεός πρέπει να υπάρχει σε όλους τους δυνατούς κόσμους, συμπεριλαμβανομένου και του δικού μας. Πιο συγκεκριμένα το επιχείρημα πάει ως εξής:

1. Ένα ον είναι υπέρτατα εξέχον σε έναν δυνατό κόσμο, αν και μόνο αν είναι πάνσοφο, παντοδύναμο και ηθικά τέλειο σε εκείνο τον κόσμο.
2. Ένα ον είναι υπέρτατα εξέχον σε έναν δυνατό κόσμο, αν και μόνο αν είναι υπέρτατα εξέχον σε κάθε δυνατό κόσμο.
3. Υπάρχει κάποιος δυνατός κόσμος στον οποίο υπάρχει ένα ον που να είναι υπέρτατα εξέχον
4. Άρα υπάρχει ένα ον το οποίο είναι υπέρτατα εξέχον σε κάθε δυνατό κόσμο.
5. Άρα υπάρχει Θεός.

Αν και χρησιμοποιεί διαφορετική γλώσσα, το επιχείρημα του Plantinga στην ουσία βασίζεται στο ίδιο κόλπο: προσπαθεί να προκαλέσει την ύπαρξη ενός όντος με ορισμό. Ουσιαστικά λέει: “Υπάρχει ένας δυνατός κόσμος που περιέχει ένα ον που υπάρχει σε όλους τους δυνατούς κόσμους” ή πιο απλά “Εξ ορισμού, ο Θεός υπάρχει, αν μπορούμε να φανταστούμε ότι υπάρχει”. Αυτό είναι απαράδεκτο. Οι δυνατοί κόσμοι, εξ ορισμού, είναι απόλυτα διαχωρισμένοι· δεν μπορούν να επηρεάσουν ο ένας τον άλλο (αν μπορούσαν, δεν θα ήταν διαφορετικοί δυνατοί κόσμοι, αλλά ο ίδιος δυνατός κόσμος· πάλι εξ ορισμού). Άρα είναι άκυρο να ορίζεις κάτι που η ύπαρξή του σε έναν δυνατό κόσμο προκαλεί την ύπαρξή του σε έναν άλλο δυνατό κόσμο. Διαφορετικά θα προέκυπτε μια σωρεία παραλογισμών.

Ένα ιδιαίτερα φαιδρό παράδειγμα προκύπτει αν αναλογιστείτε την ακόλουθη πρόταση: “Υπάρχει ένας δυνατός κόσμος που περιέχει ένα ον που καταστρέφει όλους τους δυνατούς κόσμους”. Αλλά αν υπάρχει ένας τέτοιος δυνατός κόσμος, εξ ορισμού δεν θα υπάρχει κανένας δυνατός κόσμος. Κατά συνέπεια η λογική του Plantinga οδηγεί σε ένα προφανές άτοπο: μόλις απέδειξε ότι δεν υπάρχει τίποτα. Η λύση είναι να αναγνωριστεί πως το να ορίζεις τα περιεχόμενα ενός δυνατού κόσμου σε σχέση με τα περιεχόμενα ενός άλλου είναι απαράδεκτο και στερείται νοήματος.

Υπάρχει άλλος ένας προφανής τρόπος για να ακυρωθεί αυτό το επιχείρημα. Σκεφτείτε αυτό το παράδειγμα:

1. Υπάρχει ένας δυνατός κόσμος στον οποίο δεν υπάρχει ον που να κατέχει υπέρτατη ανωτερότητα.
2. [ΣτΜ: Αλλά για να είναι ένα ον υπέρτατα εξέχον, πρέπει να υπάρχει σε κάθε δυνατό κόσμο.]
3. Άρα δεν υπάρχει ον που να κατέχει υπέρτατη ανωτερότητα.
4. Άρα δεν υπάρχει Θεός.

Η λογική αυτού του επιχειρήματος μοιάζει να είναι απαραβίαστη. Σίγουρα δεν υπάρχει κάποια λογική αντίφαση στο να συλλάβω έναν κόσμο που δεν διαθέτει κάποια υπέρτατα εξέχουσα οντότητα, συνεπώς είναι ένας δυνατός κόσμος. Συνεπώς, με τη λογική του Plantinga, δεν υπάρχει ένα τέτοιο ον σε κανέναν δυνατό κόσμο και κατά συνέπεια δεν υπάρχει Θεός. Μέχρι στιγμής κανένας υποστηρικτής του οντολογικού επιχειρήματος δεν έχει προσφέρει κάποια απάντηση σ’ αυτό.
[Προσεχώς θα ακολουθήσει η δημοσίευση του επόμενου άρθρου (1γ).]

Δεν πρόλαβα να πω «φίδι» και εν ριπή οφθαλμού η θεία Κατερίνα (η μεγαλύτερη σε ηλικία) το σκότωσε με μια πέτρα στο κεφάλι βρίζοντάς το. Τότε έμαθα πόσο κακό φίδι ήταν και ήμουνα τυχερός που το είδα και δεν το πάτησα γιατί ήταν αστρίτης, το πιο φαρμακερό φίδι. Η θεία Κατερίνα συνέχισε να βρίζει το σκοτωμένο φίδι που «ήθελε να δαγκάσει το παιδί».

Εξάλλου η θεία Κατερίνα συνήθιζε να βρίζει τους πάντες και τα πάντα, θεούς και δαίμονες, εκτός από μένα που με λάτρευε και τον αδερφό της, τον πατέρα μου. Πιο συχνά έβριζε τους παπάδες και μια θεια της καλόγρια που, όταν πέθανε, άφησε την περιουσία της στο μοναστήρι.

Η μικρότερη θεία η Αριάδνη προσπαθούσε πάντα να την επαναφέρει στην τάξη, γιατί αντίθετα εκείνη ήταν θεούσα, η πιο θεοσεβούμενη γυναίκα στο χωριό, κυριολεκτικά η ψυχή της ενορίας. Μέχρι που ο παπάς της είχε εμπιστευθεί τα κλειδιά της εκκλησιάς για γενική φροντίδα.

Επειδή η μάνα μου είχε μείνει στα κλασσικά της θρησκείας, «να αγαπάς τον Χριστούλη και την Παναγία, να κάνεις τον σταυρό σου κ.λπ.», τη θρησκευτική μου διαπαιδαγώγηση την είχε αναλάβει η θεία Αριάδνη, που συχνά με έπαιρνε μαζί της στην εκκλησιά. Από εκείνη μάθαινα για τον παράδεισο με τους αγγέλους, για την κόλαση με τα καζάνια και τον διάολο με την πιρούνα, για τους νεκρούς που θα σηκωθούνε από τους τάφους τους, για τον θεό που αγαπάει αλλά και τιμωρεί όσους τον βρίζουν, για κακά πνεύματα που γυροφέρνουν τα βράδια και πολλά άλλα παρόμοια.

Τον πατέρα μου δεν τον άκουσα ποτέ τότε να μιλάει για θεό και θρησκεία, εξάλλου τον έβλεπα ελάχιστα αφού όλη μέρα και κάθε μέρα ήταν στο καφενείο. Ούτε στη εκκλησιά τον είδα ποτέ, «Λόγω του καφενείου» έλεγε η μάνα μου, που πήγαινε στις γιορτές και αραιά σε Κυριακές.

Η «διαπαιδαγώγηση» όμως από τη θεία Αριάδνη είχε πιάσει τόπο και είχα γίνει ένα φοβισμένο πλάσμα, που ένοιωθα τον «τιμωρό» να με παρακολουθεί σε κάθε μου βήμα, διαόλους με την πιρούνα να πετάγονται από τα σκοτάδια τα βράδια, νεκρούς να βγαίνουν από τους τάφους τους και άλλα ανάλογα δημιουργήματα της νοσηρής μου φαντασίας.

Τίποτα από όλα αυτά δεν είχα στο μυαλό μου εκείνο το πρωινό, αφού απολάμβανα τις εμπειρίες που μου πρόσφερε το αμπέλι. Ξαφνικά όμως ο ουρανός άρχισε να γεμίζει με σύννεφα που έρχονταν φουριόζικα από τον νότο. Σε λίγο άκουσα τη θεία τη μεγάλη να λέει ότι έρχεται βροχή και να βρίζει πάλι, αυτή τη φορά τον καιρό, τον ουρανό και ό,τι άλλο, ενώ η μικρή να της λέει τη χιλιοειπωμένη φράση «τσώπα ορή!!!!».

Οι πρώτες σταγόνες ήδη πέφτανε και ο ουρανός είχε σκοτεινιάσει αρκετά, οπότε οι γυναίκες τα μαζέψανε άρον-άρον, με φορτώσανε και μένα στον γάιδαρο και πήραμε τον δρόμο του γυρισμού. Όσο περνούσε η ώρα η βροχή δυνάμωνε, ο ουρανός έγινε μολυβένιος, και το πρωινό έμοιαζε δειλινό. Οι αστραπές φώτιζαν πια παιχνιδιάρικα το τοπίο και οι βροντές με ταρακουνούσαν πάνω στον γάιδαρο. Στην αρχή μπορώ να πω ότι το διασκέδαζα, όταν όμως πλησιάζαμε το νεκροταφείο του χωριού με τα ψηλά κυπαρίσσια στην περίμετρο, και συνεχώς αυξανόταν η συχνότητα των αστραπόβροντων, άρχισε να με διαπερνάει ένα ρίγος.

Γυρισμένος από την αντίθετη πλευρά για να μη βλέπω το νεκροταφείο, ήρθαν στο μυαλό μου όλα αυτά για τους δαίμονες, τους νεκρούς που σηκώνονται από τους τάφους τους, τα διαόλια και τα τριβόλια, και το αρχικό ρίγος έγινε ασυγκράτητο τρέμουλο με κλάμα από τον φόβο, τον μεταφυσικό φόβο.

Δεν περιγράφεται με λόγια αυτός ο απροσδιόριστος φόβος που ένοιωσα τότε, ήταν κάτι σαν να με κυνηγάνε όλα αυτά τα φανταστικά όντα που πετάγονταν με τις αστραπές και ρίχνανε εκείνα τις βροντές και ενώ οι γυναίκες προσπαθούσαν να με παρηγορούν, εγώ είχα πια κατουρηθεί.

Έχω νοιώσει φόβο και άλλες φορές στη ζωή μου από τότε, αλλά παρόμοιο τρόμο για την ύπαρξή μου δεν ένοιωσα ποτέ, και έχω περάσει κάποιες δύσκολες καταστάσεις στη ζωή μου.

Οι πρώτες αμφιβολίες

Έναν χρόνο αργότερα, μαθητής του Δημοτικού πια, έγινα μαζί με άλλα δύο παιδάκια εθελοντής βοηθός του παπά στις λειτουργίες της Κυριακής. Τα καθήκοντα που είχαμε ήταν μέσα στο «ιερό» να δίνουμε στον παπά τα κατά περίπτωση βιβλία, να ανάβουμε και να σβήνουμε καντήλια και κεράκια, να ετοιμάζουμε το θυμιατήρι με κάρβουνο και λιβάνι, και διάφορα άλλα.

Ο παπα-Ευγένιος, κατά γενική ομολογία πολύ καλός άνθρωπος, ήταν νεόκοπος παπάς χωρίς πείρα στο επάγγελμα, και η βοήθεια ήταν απαραίτητη λόγω γήρατος του επίσημου καντηλανάφτη. Ο παπάς ήταν μεγάλος, γύρω στα πενήντα πέντε με εξήντα, και μέχρι τότε το επάγγελμά του ήταν καρολόγος και μάλιστα σε φορτηγό κάρο, που τα λέγαμε «λίσες».

Το επάγγελμα αυτό, λόγω εμφάνισης των αυτοκίνητων φορτηγών και τρικύκλων, δεν είχε πια πέραση και έτσι, αφού χήρεψε η θέση, βρέθηκε να γίνει παπάς για να εξασφαλίσει τον επιούσιο. Ως πρώην καρολόγος βέβαια είχε βιώματα και συμπεριφορές ανάλογες των σημερινών φορτηγατζήδων, που δεν ήταν εύκολο να αποκοπεί από αυτά ύστερα από 40 χρόνια δουλειάς.

Σαν νέος στο επάγγελμα είχε ο παπα-Ευγένιος μεγάλη ανάγκη τα βιβλία, που κάποιες φορές τα μπερδεύαμε αθέλητα, και ώσπου να το καταλάβει έλεγε άλλα αντ’ άλλων, μετά μουρμούριζε διάφορα ακαταλαβίστικα και, μέχρι να βρεθεί το σωστό βιβλίο, έκανε και κανένα σταυρό παραπάνω και έριχνε και ένα άγριο βλέμμα σ’ εκείνον που τού ’δωσε το λάθος βιβλίο.

Όλα τα υλικά που ήταν αναγκαία για τη διαδικασία, λάδι, κεριά, λιβάνια, ήταν εξασφαλισμένα πριν την έναρξη, μόνο η προμήθεια του κάρβουνου για το θυμιατήρι έπρεπε να γίνει αυθημερόν από κάποια κουζίνα της γειτονιάς, στην οποία η νοικοκυρά θα είχε βάλει ξύλα για να φτιάξει το φαγητό της Κυριακής.

Εκείνα τα χρόνια η μόνη καύσιμη ύλη για την κουζίνα και τη θέρμανση ήταν τα ξύλα. Αρκετά αργότερα μάθαμε το υγραέριο σε μπουκάλες και πολύ αργότερα το ηλεκτρικό ρεύμα. Την προμήθεια του κάρβουνου για το θυμιατήρι την είχε αναλάβει ο Νικόλας, ένα από τα τρία παιδάκια, που έφερνε κάρβουνο από το σπίτι του, δίπλα στην εκκλησία.

Μία χειμωνιάτικη Κυριακή ο Δημήτρης, ο τρίτος της παρέας, κι εγώ είχαμε αναλάβει καθήκοντα στην ώρα μας, ξημερώματα, πριν αρχίσει ο Όρθρος, και περιμέναμε μέσα στο «ιερό» τον Νικόλα με τα κάρβουνα. Ο Νικόλας αργούσε και ο παπάς ανήσυχος μας ρωτούσε, χωρίς να ξέρουμε να του απαντήσουμε.

Με κάποια καθυστέρηση ο παπάς άρχισε τη διαδικασία, μουρμουρίζοντας εκεί τα διάφορα, πηγαινοερχόμενος από την «Αγία Τράπεζα» στην κεντρική «Πύλη» του «Ιερού», και λέει «δεν πας ορέ Δημήτρη να δεις τι κάνει ο Νικόλας;» Έφυγε ο Δημήτρης, και ο παπάς, όλο αγωνία γιατί δεν είχε θυμιατήρι, περίμενε τα κάρβουνα.

Τα λεπτά περνούσαν και η έλλειψη του κάρβουνου ήταν ολοφάνερη. Ο παπάς άρχισε να χάνει την υπομονή του και λοξοκοιτάζοντας προς την πόρτα μονολογούσε ανάμεσα στις ψαλμωδίες, «… πού είσαι, ορέ Νικόλα, τι κάνεις τόσην ώρα;» και λίγο αργότερα «πού είσαι, Νικόλα, γαμώ την Παναγία σου, Νικόλα, το Χριστό σου».

Στην αρχή σκέφτηκα πως δεν θα άκουσα καλά, αλλά επειδή τα δύο-τρία λεπτά που μεσολάβησαν μέχρι να εμφανιστεί ο Νικόλας με τα κάρβουνα ο παπάς συνέχισε να τον ψέλνει, τρόμαξα και ενστικτωδώς κοίταξα ψηλά προς τα καντήλια περιμένοντας να πέσουν.

Για το ότι πέφτουν τα καντήλια όταν ακουσθούν βλαστήμιες είχα πεισθεί κατά τη σχετική διαπαιδαγώγηση. Κανένα καντήλι βέβαια δεν κουνήθηκε, και ησύχασα μεν, γέμισα με απορίες δε. Κάτι άρχισε να μη μου πηγαίνει, αλλά το τελικό συμπέρασμα ήταν ότι ο παπάς, λόγω ειδικών σχέσεων με τα θεία, ίσως είχε και ξεχωριστά δικαιώματα, κάτι ας πούμε σαν την ασυλία των πολιτικών.

Περνώντας ο καιρός, σταμάτησα να προσφέρω εθελοντική εργασία στον παπά, ενώ η βλαστήμια στο χωριό έπεφτε σύννεφο στα καφενεία, στον δρόμο, στα χωράφια από όλους σχεδόν τους άντρες. Μόνο τον πατέρα μου δεν είχα ακούσει ποτέ να βλαστημάει, και τον παπά βέβαια δημόσια.

Ήταν ένας γέρος εκεί που του άρεσε να μιλάει με παιδιά και μια μέρα πήρα το θάρρος και του είπα το περιστατικό με τον παπά και τα καντήλια. Όταν το άκουσε γέλασε και μου λέει «ορέ και ο παπάς άντρας είναι και ήτανε και καρολόγος, κι αυτά που σου μαθαίνει η θεια σου είναι για τσι γυναικούλες».

Ύστερα από αυτή την κουβέντα με τον γέρο, ένα απόγευμα που με έστειλε κάτι να πάρω στην εκκλησία η θεία μου, πήρα τελικά την απόφαση γι’ αυτό που από καιρό σκεφτόμουνα. Μπήκα μέσα στην εκκλησιά, αρκετά φοβισμένος μπορώ να πω, και αφού το ξανασκέφθηκα και φρόντισα να βρίσκομαι μακριά από καντήλια και κοντά στην έξοδο, κοιτώντας λοξά προς τα πάνω έριξα στα γρήγορα μερικές χριστοπαναγίες.
Όπως ήταν φυσικό δεν έγινε απολύτως τίποτα, ούτε καντήλι έπεσε, ούτε φωτιά εξ ουρανού να με κάψει, ούτε με πήρε ο διάολος, ούτε καν βροντερή φωνή «Κυρίου» ακούσθηκε. Αυτό ήταν, και άρχισα να καταλαβαίνω πια το παραμύθι και να μου φεύγει σιγά-σιγά ο φόβος. Γιατί αυτό που ένοιωθα σε σχέση με τα θεία ήταν μόνο φόβος, αφού ποτέ δεν αισθάνθηκα την ανάγκη να προσευχηθώ, να επικοινωνήσω, να πιστέψω τελικά σ’ αυτό που λένε Θεό και να ακολουθήσω τις εντολές του.

Έτσι τη Μεγάλη Παρασκευή, που η μάνα μου με υποχρέωνε σε νηστεία όλη τη βδομάδα, πήρα κρυφά μια σοκολάτα από το καφενείο του πατέρα μου και τρώγοντάς την, πήγα επίτηδες μπροστά της. Όταν με είδε έγινε έξω φρενών και άρχισε να με κυνηγάει φωνάζοντας «ορέ αντίχριστε, θα σε σκοτώσω». Πού να με πιάσει βέβαια, και έφαγα ολόκληρη τη σοκολάτα, χωρίς μάλιστα να τιμωρηθώ στη συνέχεια, αφού ο πατέρας μου δεν έκρινε ότι έκανα κάτι κακό, λέγοντας «παιδί είναι Βασιλική δεν είναι αμαρτία!!!»;

Η οριστική απόρριψη

Πέρασαν τα χρόνια, τέλειωσα το Δημοτικό, και αφού ήμουνα καλός μαθητής πήγα στο Γυμνάσιο, που ήταν μόνο στην πόλη. Ελάχιστα παιδιά συνέχιζαν σπουδές εκείνη την εποχή, ενώ ο δάσκαλος έκρινε ποιο παιδί μπορεί και πρέπει να συνεχίσει στο Γυμνάσιο και να σπουδάσει στη συνέχεια.

Κατά κανόνα αποδέχονταν οι γονείς την κρίση του δασκάλου, και σε κάποιες περιπτώσεις πολύ φτωχών πολύτεκνων οικογενειών, το να πάει το παιδί στο Γυμνάσιο αντί να δουλέψει ήταν πολύ δύσκολη υπόθεση, τόσο για τους γονείς, όσο και για το παιδί. Κάποιοι, που οι πατεράδες τους αφού πιέστηκαν από τον δάσκαλο και με χίλια ζόρια τους έστειλαν στο Γυμνάσιο, έγιναν στη συνέχεια επιτυχημένοι επιστήμονες και επαγγελματίες.

Εγώ δεν ανήκα σε αυτή την κατηγορία, γιατί αφενός ήμουνα μοναχοπαίδι, και αφετέρου, λόγω του καφενείου του Μήτσου κυρίως, φορούσα πέδιλα το καλοκαίρι αντί να είμαι ξυπόλυτος, έτρωγα κάθε μέρα βούτυρο και κάθε βδομάδα μπριζόλα, μέχρι και «Κλασσικά Εικονογραφημένα» μου έφερνε ο πατέρας μου όταν πήγαινε στην πόλη για προμήθειες.

Άλλο σοβαρό πλεονέκτημα ήταν η εξασφαλισμένη διαμονή στην πόλη, στο σπίτι της θείας Χριστίνας, αδελφής της μάνας μου, που ήταν παντρεμένη χωρίς παιδιά και έμενε στην πόλη με τον άντρα της. Ο θείος Μιμίκος, κουρέας στο επάγγελμα, που άρχισε να μαθαίνει την τέχνη από όταν τελείωσε το Δημοτικό, τότε είχε δικό του κουρείο στο κέντρο της πόλης με έναν συνεργάτη και έναν μαθητευόμενο.

Σε τρία θέματα είχε κατασταλαγμένη και ξεκάθαρη άποψη ο θείος. Ήταν άθεος, Ένωση Κέντρου και Αεκτζής, σε αντίθεση με τον πατέρα μου που ήταν με την ΕΡΕ, Βάζελος και αγνωστικιστής, όπως μου εκδηλώθηκε αργότερα, γιατί όσο ήμουνα μικρός απέφευγε να κουβεντιάζει το θέμα. Εγώ ήμουνα ήδη Γαύρος και δεν άλλαξα, στα άλλα δύο όμως συμφωνούσα με τον θείο.

Όλα σχεδόν τα αγόρια της εποχής, εκτός από τις φιλαρμονικές, πηγαίνανε ή στους προσκόπους ή στη χριστιανική εστία. Σε φιλαρμονική στην πόλη πήγαινα ήδη γιατί είχα μάθει μουσική από το χωριό, που είχε δική του από το 1909.

Επιθυμία μου ήταν να γραφτώ στους προσκόπους, ο θείος όμως είχε σοβαρές αντιρρήσεις επειδή γνώριζε ότι ο αρχηγός των προσκόπων είχε… αδυναμίες στα παιδάκια. Έτσι έμεινε η Χριστιανική Εστία, όπου εξάλλου πήγαινε και ο πρώτος φίλος που απέκτησα στο Γυμνάσιο.

Ωραία περνούσαμε εκεί τα απογεύματα, γιατί είχε διάφορα επιτραπέζια παιχνίδια και πινγκ-πονγκ. Τις Κυριακές βέβαια στο Κατηχητικό, όπου ερχόταν και ο πάτερ Βασίλειος (παπάς καριέρας, Αρχιμανδρίτης της Μητρόπολης, που αργότερα έγινε κάπου Μητροπολίτης), έπαιρνα πάντα απουσία.

Στις καλοκαιρινές σχολικές διακοπές η Χριστιανική Εστία έκανε κατασκήνωση για ένα μήνα τον Ιούλιο. Ο φίλος μου, που είχε ξαναπάει, μου έλεγε πόσο ωραία ήταν στην εξοχή δίπλα στη θάλασσα, με μπάνιο, παιχνίδια κ.λπ., και έτσι πείστηκα να πάω κι εγώ, διατηρώντας όμως κάποιους ενδοιασμούς.

Το τοπίο ήταν πράγματι μαγευτικό, ένας απέραντος ελαιώνας που κατέληγε σε μια πλατιά αμμουδιά σε όλο το μήκος του, μπροστά η γαλαζοπράσινη πεντακάθαρη θάλασσα και δίπλα το ποτάμι που κυλούσε αργά ανάμεσα από καλαμιές και βούρλα. Εκεί κοντά στο ποτάμι είχε ετοιμασθεί η κατασκήνωση όταν φθάσαμε, και εγκατασταθήκαμε αμέσως.

Όταν ξαναπήγα εκεί μετά από τριάντα χρόνια η εικόνα ήταν απογοητευτική, αφού είχαν οικοδομηθεί τα πάντα, και για να φανεί η θάλασσα και το ποτάμι έπρεπε να πλησιάσεις πολύ. Τότε όμως ήταν ο παράδεισος του «χριστιανόπαιδου».

Το τοπίο, ναι, ήταν παράδεισος, αλλά όταν μπήκαμε σε κανονικούς ρυθμούς χριστιανοσύνης τα πράγματα άρχισαν να δυσκολεύουν από την πρώτη μέρα. Πρωινό ξύπνημα στις 6.30, λίγη ώρα γυμναστική, μετά προσευχή πριν το πρωινό γεύμα, προσευχή με το τέλος του πρωινού, καμιά ώρα κατήχηση, ελεύθερη ώρα και μπάνιο, προσευχή πριν το μεσημεριανό γεύμα, προσευχή μετά το γεύμα, υποχρεωτική μεσημεριανή κατάκλιση, μετά το ξύπνημα παιχνίδια, προσευχή πριν το δείπνο, κατήχηση μετά το δείπνο, πάλι προσευχή πριν τον βραδινό ύπνο, και δώσ’ του από την αρχή.

Από την πρώτη μέρα ήθελα να φύγω, αλλά λίγο το μπάνιο, η βαρκάδα στο ποτάμι, τα παιχνίδια και κάποιες εκδρομές, με έκαναν να ξεχνάω τις προσευχές και τα παραμύθια. Τις Κυριακές βέβαια είχαμε παπά για λειτουργία με υποχρεωτικό εκκλησιασμό. Τέλος πάντων, όλα συνηθίζονται, και μάλιστα όταν διαπιστώνεις ότι δεν είσαι μόνος, αφού οι περισσότεροι τα παίρνουν στην πλάκα και οι θρησκοβλαμμένοι είναι μετρημένοι στα δάκτυλα, και τους γίνεται η σχετική καζούρα. Η τελευταία βδομάδα όμως ήταν η κρίσιμη, ενώ μάθαμε ότι έρχεται μεσοβδόμαδα ο πάτερ Βασίλειος να μας εξομολογήσει.

Δε βαριέσαι λέγαμε, σιγά το πράμα, θα γελάσουμε λίγο και μ’ αυτόν. Έτσι άρχισε να εξελίσσεται η διαδικασία της εξομολόγησης, πήγαινε ένας-ένας στη σκηνή του αρχηγού, όπου είχε εγκατασταθεί ο πάτερ Βασίλειος, έμεναν μέσα τρία με τέσσερα λεπτά και έβγαιναν γελαστοί οι περισσότεροι, και σοβαροί σταυροκοπούμενοι οι θρησκοβλαμμένοι.

Κάποτε ήρθε η σειρά μου, και αφού μπήκα στη σκηνή βλέπω τον πατέρα Βασίλειο να κάθεται βλοσυρός, έχοντας μπροστά του ένα τραπεζάκι και μία άδεια καρέκλα. «Κάθισε παιδί μου, τι έχεις να μου εξομολογηθείς, τι αμαρτίες έχεις κάνει;» μου είπε, και αφού κάθισα και τον έβλεπα έτσι βλοσυρό με τα πετραχήλια του και ένα απόκοσμο βλέμμα, συγκρατήθηκα αρχικά για να μη με πιάσουν τα γέλια.

Αμέσως μετά μπερδεύτηκα, και ακόμη δεν μπορώ να καταλάβω τι ακριβώς με ώθησε να του αραδιάσω κάποια πράγματα. Ήταν για να τον προκαλέσω; Για να δοκιμασθώ; Γιατί κρατούσα πισινή; Πραγματικά δεν το ξεκαθάρισα ποτέ. Και τι του λέω; «Ναι, πάτερ Βασίλειε, έχω κάνει αμαρτία, γιατί ένα μεσημέρι, από μία τρύπα που έχει η σκηνή, έβλεπα ένα ζευγάρι να κάνει έρωτα δίπλα στο ποτάμι και ήθελα να έκανα κι εγώ».

Το ζευγάρι ήταν ένας ντόπιος με μία τουρίστρια από τον Βορρά την πρώτη εποχή των αφίξεων σε αναζήτηση μεσογειακού εραστή. Όπως ήταν φυσικό, στη σκηνή είχε γίνει χαμός ποιος να πρωτοκοιτάξει από την τρύπα, αλλά από τους συμμετέχοντες στο μπανιστήρι, όσοι προηγήθηκαν στην εξομολόγηση δεν είχαν αναφέρει κάτι τέτοιο, τη μαλακία εγώ την έκανα.

Το τι άκουσα για είκοσι λεπτά περίπου από τον πατέρα Βασίλειο δεν περιγράφεται. Ολόκληρη η κόλαση του Δάντη άνοιξε μπροστά στα μάτια μου, ήθελε να νιώσω τόσο αμαρτωλός σαν να είχα σκοτώσει τη μάνα μου και να με κάνει καρφί να του πω ποιοι άλλοι έκαναν το ίδιο, χωρίς να το καταφέρει βέβαια.

Τελειώνοντας μου είπε ότι ως αμαρτωλός δεν μπορούσα να λάβω τη θεία μετάληψη την άλλη μέρα και θα έπρεπε να πάω να τον βρω σε έναν μήνα στη Μητρόπολη. Περιττό να πω ότι βγαίνοντας από τη σκηνή της εξομολόγησης είχα σκυλομετανιώσει για τη μαλακία που έκανα, αλλά συγχρόνως είχα πεισθεί πια για το ότι μέχρι εδώ ήταν όσα έχουν σχέση με τη θρησκεία και τον Θεό τους, αρκετά κράτησε το παραμύθι και η ανοχή.

Εκείνο που δεν περιγράφεται είναι τι έπαθα όταν εξήγησα στους άλλους τον λόγο της καθυστέρησης στην εξομολόγηση. Το τι σφαλιάρα και βρισιά έπεσαν μαζεμένα δεν έχω ξαναδοκιμάσει στη ζωή μου, και τα δέχτηκα στωικά γιατί είχαν απόλυτο δίκιο.

Κάπως έτσι άδοξα τελείωσε η κατασκήνωση και γύρισα στο χωριό για το υπόλοιπο των διακοπών, ενώ ο πάτερ Βασίλειος ακόμα θα με περιμένει, και η μόνη περίπτωση να συναντηθούμε πια είναι στην Κόλαση, αν είχε δίκιο σε όσα έλεγε.

Χωρίς μεταφυσικό φόβο

Είχα από τότε καταλήξει οριστικά στην ανυπαρξία Θεού, χωρίς να έχουν απαντηθεί τα ερωτήματα που δημιουργήθηκαν και απαντήθηκαν σταδιακά αργότερα, περί του τι είμαστε, τι νόημα έχει η ζωή, τι είναι ο θάνατος, τι είναι όλα αυτά που βλέπουμε και αισθανόμαστε.
Αν όλα αυτά δεν σε απασχολήσουν ποτέ, ή αν δεν αποκτήσεις τις κατάλληλες γνώσεις για να τα απαντήσεις, όπως η θεια μου η Κατερίνα για παράδειγμα, που ήταν εντελώς αγράμματη και ογδόντα χρόνια από τη ζωή της τα πέρασε στα αγροκτήματα, δεν παύεις να είσαι άθεος αν έτσι νιώθεις.

Προσωπικά πιστεύω πως το ζήτημα της πίστης σε Θεό σχετίζεται άρρηκτα με τον μεταφυσικό φόβο, και όποιος απλά δεν τον αισθάνεται, δεν έχει ανάγκη από κανέναν θεό. Σε αυτόν το φόβο έχουν βασισθεί όλες οι θρησκείες, και σε όλη την ανθρώπινη ιστορία παπάδες, μουλάδες και πάσης φύσεως …άδες ρίχνουν το δίχτυ και πιάνονται οι διάφοροι ταλιμπάν, που είτε απλώς περιμένουν να τους υποδεχτεί ο Άγιος Πέτρος με δόξα και τιμή, είτε σκοτώνονται μετά των αλλοφύλων για να εξασφαλίσουν το αιώνιο πιλάφι.

Πώς διάολο γίνεται όλοι οι θεοί της ειρήνης και της αγάπης να είναι ταυτόχρονα μπαμπούλες και να μας βάζουν να σκοτωνόμαστε, ανέκαθεν μου ήταν αδιανόητο. Έτσι και, ενώ ο πάτερ Βασίλειος ήταν σίγουρος, φαντάζομαι, πως με τα λεγόμενά του μου ενίσχυσε τον φόβο, κατόρθωσε ακριβώς το αντίθετο, και όχι μόνο δεν ξανακατουρήθηκα στη θέα του νεκροταφείου αλλά, για να ξεμπερδεύω μια και καλή, αποφάσισα να πάω μια νύχτα μόνος μου εκεί. Όταν το γνωστοποίησα στην παρέα, καμιά δεκαριά πιτσιρικάδες δεκατριών με δεκαέξι χρονών, στην πλατεία του χωριού, κάποιοι άρχισαν να ειρωνεύονται, άλλοι έβαζαν στοιχήματα, και όταν τελικά κατάλαβαν πως σοβαρολογώ, ξεκινήσαμε όλοι μαζί για το νεκροταφείο.

Το χωριό είναι αμφιθεατρικά κτισμένο στην πλαγιά του βουνού, και το νεκροταφείο βρίσκεται χαμηλά γύρω στα 150 μέτρα από τα τελευταία σπίτια. Να σκεφθείτε ότι τότε δεν είχαμε ηλεκτρικό ρεύμα και ήταν όλα θεοσκότεινα τη νύχτα που δεν είχε φεγγάρι. Τέτοια νύχτα ήταν τότε με αστροφεγγιά, και το ζητούμενο που τέθηκε για να θεωρηθεί επιτυχημένο το εγχείρημα ήταν να πάω να σταθώ στη μέση του νεκροταφείου, πάνω σε έναν φρέσκο τάφο, να αναβοσβήσω εκεί τρεις φορές τον φακό και να φέρω λουλούδια από τα στεφάνια του τάφου.

Σταματήσαμε στα τελευταία σπίτια και, αφού πήρα τον φακό, συνέχισα με έναν της παρέας τον κατηφορικό χωματόδρομο για το νεκροταφείο. Ο άλλος σταμάτησε στη μέση της διαδρομής, και μόνος μου πια πλησίαζα το νεκροταφείο.

Αντικρίζοντας από κοντά τα κυπαρίσσια με τον τεράστιο σκοτεινό όγκο τους, κοντοστάθηκα για λίγο, αφού πέρασε από τον νου μου αυτό που είχα πάθει τότε που κατουρήθηκα από τον φόβο μου. Ο δισταγμός ήταν φευγαλέος και, χωρίς τον παραμικρό φόβο, προχώρησα σταθερά, μπήκα μέσα, βρήκα τον τάφο με τα φρέσκα στεφάνια και κάθισα στην άκρη της ταφόπλακας. Στη συνέχεια αναβόσβησα τρεις φορές τον φακό για τα σήματα, πήρα μερικά λουλούδια από τα στεφάνια και αντί να φύγω αμέσως άρχισα να θυμάμαι τον πεθαμένο όπως τον γνώριζα να περπατάει λίγο σκυφτά με το μπαστούνι του και να μιλάει με την ψιλή κάπως αστεία φωνή του.

Κοιτάζοντας τον ουρανό ξεχώρισα τη Μεγάλη και τη Μικρή Άρκτο με όλα τους τα αστέρια, που φαίνονταν πεντακάθαρα από την απουσία φωτορύπανσης, και ένοιωθα γαλήνιος, σίγουρος για τον εαυτό μου και έχοντας αποκτήσει μια πρώτη ιδέα περί ζωής και θανάτου.
Ο ρεμβασμός μου κόπηκε απότομα από τη φωνή του κοντινού παρατηρητή που ρωτούσε τι κάνω. Επίτηδες δεν του απάντησα, και ξεκίνησα με σβηστό τον φακό να επιστρέψω, ενώ εκείνος συνέχισε να με φωνάζει, με ανησυχία τώρα.

Όταν ξεμύτισα από την πόρτα του νεκροταφείου, είχε ήδη αρχίσει να τρέχει προς τα πάνω φοβισμένος, φωνάζοντας στους άλλους που περίμεναν. Τότε έβαλα τα γέλια και φώναξα δυνατά να τους καθησυχάσω. Όταν τους έφθασα με τα λουλούδια του τάφου στα χέρια ηρέμησαν, και η αναγνώριση ήταν πλέον γενική.

Νόημα και επιπτώσεις

Με το περιστατικό αυτό τελειώνουν οριστικά και αμετάκλητα οι δοκιμασίες που μου επιβλήθηκαν ή επέβαλα εγώ στον εαυτό μου, και εξαφανίστηκε κάθε μικρή έστω αμφιβολία για κάθε τι το μεταφυσικό. Κριτής των πράξεών μου ήταν, είναι και θα παραμείνει μέχρι τέλος πιστεύω, η συνείδησή μου και, αναγκαστικά βέβαια, η ανθρώπινη δικαιοσύνη.

Η ζωή έχει νόημα απλά γιατί σε κάθε περίπτωση είναι το κάτι αντί του τίποτα, η ύπαρξη απέναντι στην ανυπαρξία, το φωτεινό ενδιάμεσο ανάμεσα σε δύο μαύρες τρύπες, κατά τον Καζαντζάκη. Από αστερόσκονη δημιουργηθήκαμε και αστερόσκονη θα καταλήξουμε, που είναι ο κύκλος της ζωής.

Αν σκεφθεί κάποιος πόσα δισεκατομμύρια ουράνια σώματα σαν τη Γη υπάρχουν μόνο στον Γαλαξία τον δικό μας, είναι απλό να φαντασθεί πόσα άλλα όντα και νοήμονα υπήρξαν, υπάρχουν και θα υπάρξουν όταν το δικό μας είδος, το «περιούσιο», θα έχει εξαφανισθεί.

Σ’ αυτή την ψευδαίσθηση του «περιούσιου» είδους που επεκτεινόμενο καταλήγει στον άκρατο εγωισμό, σε συνδυασμό με τον μεταφυσικό φόβο, βασίζεται και η πίστη σε όποιον θεό. Η κλασσική φράση που ακούμε «με βοήθησε η Παναγία και σώθηκα», όταν έχουν σκοτωθεί δίπλα του κάποιοι άλλοι που προφανώς «δεν τους βοήθησε η Παναγία», τι άλλο από υπέρτατο φιλοτομαρισμό μπορεί να υπονοεί;

Κι όμως είναι αποδεκτό αυτό, όπως τα σταυροκοπήματα και οι αφιερώσεις στον θεό που κάνει ο Μέσι, για παράδειγμα, ύστερα από κάθε, «θεϊκό» είναι αλήθεια, γκολ που πετυχαίνει. Δηλαδή η λογική των θρησκόληπτων λέει πως κάποια ανώτερη δύναμη ασχολείται μαζί τους, τους προικίζει με ταλέντο, τους αγαπάει, τους βοηθάει ή τους προστατεύει, και όταν ζορίσουν τα πράγματα πάλι εκεί προστρέχουν για να τα ξεπεράσουν.

Αν αυτό είναι λογική, τότε προσωπικά είμαι εντελώς παράλογος, αφού πιστεύω απλά ότι η ύπαρξή μου οφείλεται σε ένα τυχαίο γεγονός, όπως τυχαία γεγονότα δημιούργησαν το ανθρώπινο είδος, τη Γη, τον Ήλιο και καμία ανώτερη δύναμη, κι αν υπήρχε τέτοια, δεν μπορώ να διανοηθώ ότι θα ασχολιόταν μαζί μου.

Με αυτά τα μυαλά που πορεύτηκα από μικρός, ήξερα πως τη ζωή μου την καθορίζουν οι δικές μου πράξεις και επιλογές, που κάποιες επηρεάστηκαν από άλλους ανθρώπους ή γενικότερες κοινωνικές καταστάσεις, και ασφαλώς από σειρά τυχαίων γεγονότων.

Η επιλογή της αθεΐας, μπορώ να πω, δεν είχε αρνητικές συνέπειες στην οικογενειακή, κοινωνική και επαγγελματική μου ζωή. Βέβαια, σε κάποιες περιπτώσεις, χωρίς να προτιμήσω την απόκρυψη, δεν είχα επιμείνει στη σαφή δήλωση.

Απόκρυψη από τον φόβο των επιπτώσεων έγινε μόνο μία φορά στη ζωή μου στον στρατό, όπου υπηρετούσα (1970-1972) με ειδικότητα σκαπανέα, την εποχή της «Ελλάδος-Ελλήνων-Χριστιανών», σε μονάδα ανεπιθυμήτων (κάτι σαν στρατόπεδο σωματικής και ψυχολογικής εξόντωσης για μη «εθνικόφρονες»), ως πρώην μέλος της νεολαίας των Λαμπράκηδων.

Ήταν Μεγάλη Τετάρτη απόγευμα, και είχαν φέρει στο στρατόπεδο τρεις-τέσσερις παπάδες με σκοπό να εξομολογηθούμε οι φαντάροι, προκειμένου να μεταλάβουμε την επόμενη μέρα. Η διαταγή του διοικητή (καραβανάς από τον εμφύλιο και αντάρτης του Ζέρβα πριν) ήταν σαφέστατη: «όλοι πλην των μωαμεθανών», γιατί είχαμε και μερικούς Πομάκους.

Πριν λίγο καιρό είχα φάει μια δεκαήμερη αυστηρά φυλάκιση για άρνηση εκτέλεσης διαταγής του διοικητή (αρνήθηκα να γίνω χαφιές), είχα ήδη χάσει 12 κιλά και έσερνα τα πόδια μου, άντε τώρα να αρνηθείς δεύτερη φορά διαταγή του διοικητή. Δεν είχα το κουράγιο, αλλά στον παπά την είπα την αμαρτία μου, δηλαδή δήλωσα άθεος.

Αντίθετα από τον πατέρα Βασίλειο, εκείνος με κοίταξε ήρεμος και μου λέει: «Αν είσαι εντάξει με τη συνείδησή σου, αυτό αρκεί. Πήγαινε όμως αύριο να μεταλάβεις για να μην έχεις άλλα μπλεξίματα». Άκουσα τη συμβουλή του, αλλά κατάφερα να μη μεταλάβω, μεταπηδώντας χωρίς να με προσέξει ο αξιωματικός, από τη σειρά που πήγαινε σε κείνη που γυρνούσε από τη μετάληψη, και έτσι καθάρισα με τη συνείδησή μου, με την οποία μπορώ να πω ότι δεν τα έχω χαλάσει μέχρι σήμερα.

Αυτή τη συμβουλή, που μόνο από ορθόδοξο παπά δεν περίμενα να ακούσω, δίνω κι εγώ σε όσους κατά καιρούς με έχουν συμβουλευτεί. Όσο γι αυτή την εκφοβιστική παρλαπίπα που ακούμε σαν αντίλογο από τους θρησκοβλαμμένους ή τους επαγγελματίες της θρησκείας, «άσε να δούμε τι θα λες μπροστά στον θάνατο», έχω να τους λέω αυτό που άκουσα από τη μάνα μου λίγο πριν πεθάνει στα ογδόντα οκτώ της χρόνια.

Ήταν στο κρεβάτι καλοκαίρι με μια από τις συνηθισμένες της πνευμονίες, και την είχα βοηθήσει να φάει για μεσημέρι. Αφού έφαγε, ήρεμη εντελώς και πίνοντας μισό ποτηράκι κόκκινο κρασί που μου είχε ζητήσει, την ακούω να μου λέει: «Σπύρο μου, όλα αυτά που λένε για παράδεισο και κόλαση, παραμύθια δεν είναι;» Ένοιωσα έκπληξη γιατί μπορεί να μην ήταν θεούσα, αλλά και τις προσευχές της έκανε, και νηστείες τηρούσε, και διάφορα τελετουργικά ακολουθούσε. «Παραμύθια είναι ρε μάνα, για τσου κουτούς» της είπα και την βοήθησα να ξαπλώσει για να κοιμηθεί.

Κάθισα να την κοιτάζω μέχρι που την πήρε γρήγορα ο ύπνος και στο πρόσωπό της φαινόταν η εσωτερική της γαλήνη. Ύστερα από μια ώρα που πήγα να δω τι κάνει, ξύπνησε, με κοίταξε για λίγο και έφυγε ήρεμη.

Το πρώτο και ένα από τα παλιότερα “κλασσικά” επιχειρήματα υπέρ της ύπαρξης Θεού (με ηλικία σχεδόν μία χιλιετία) είναι το οντολογικό επιχείρημα. Το επιχείρημα αυτό προσπαθεί να αποδείξει την ύπαρξη του Θεού με τη λογική και μόνο, χωρίς αναφορά στον εξωτερικό κόσμο, βασιζόμενο μονάχα στον τυπικό ορισμό του ποιος και τι είναι ο Θεός. Παρόμοια επιχειρήματα με του Άνσελμου έχουν καταθέσει φιλόσοφοι όπως ο Καρτέσιος, ο Λάιμπνιτς, ο Γκέντελ και ο Alvin Plantinga (του οποίου το επιχείρημα θα δούμε στην επόμενη ενότητα). Στην κλασσική του μορφή, όπως παρουσιάζεται από τον Άνσελμο, το επιχείρημα έχει ως εξής:

1. Ο Θεός είναι εξ ορισμού το ανώτερο ον που μπορεί να συλληφθεί με το νου.
2. Αλλά αν ο Θεός δεν υπήρχε στην πραγματικότητα, τότε θα μπορούσαμε να φανταστούμε ένα ον που θα είχε όλες τις ιδιότητες του Θεού και θα υπήρχε στην πραγματικότητα, οπότε αυτό το ον θα ήταν ανώτερο από τον Θεό.
3. Αφού ο Θεός είναι το ανώτερο ον που μπορεί να συλληφθεί με το νου, αυτό είναι αδύνατον.
4. Άρα ο Θεός πρέπει να υπάρχει στην πραγματικότητα.

Αν και ένας απρόσεκτος αναγνώστης μπορεί να διαισθανθεί γιατί αυτό δεν μπορεί να είναι σωστό, είναι πιο εύκολο να πει ότι το επιχείρημα μοιάζει λάθος, παρά να βρει τι ακριβώς είναι λάθος. Αυτή η ιδιότητα του οντολογικού επιχειρήματος προκαλούσε ενδιαφέρον στους φιλοσόφους για αιώνες. Μια πιο προσεκτική ανάλυση όμως αποκαλύπτει το σφάλμα που περιέχει. Στην ουσία, το οντολογικό επιχείρημα είναι ύπουλα κυκλικό· εισάγει λάθρα μια προ-υπόθεση σε ένα καίριο σημείο. Αυτό μπορεί να μην είναι προφανές σ’ αυτήν τη μορφή, αλλά μπορούμε να το ξαναγράψουμε για να το κάνουμε πιο εμφανές. Αναλογιστείτε την ακόλουθη τροποποιημένη μορφή του οντολογικού επιχειρήματος που καθιστά προφανή την κρυμμένη εικασία.

1. Εξ ορισμού ο Θεός είναι ένα ον παντοδύναμο, που γνωρίζει τα πάντα, είναι πανάγαθο και το οποίο υπάρχει.
2. Άρα ο Θεός υπάρχει.

Το σφάλμα είναι προφανές: δεν μπορείς απλά να ορίσεις ότι κάτι υπάρχει. Κάποιος μπορεί να κολλήσει φράσεις όπως το “και το οποίο υπάρχει” σε οποιονδήποτε ορισμό επιθυμεί, αλλά αυτό δεν πρόκειται να προκαλέσει την ύπαρξή του στην πραγματικότητα. Αν αυτό ήταν δυνατό, η φιλοσοφία θα ήταν ένα πολύ επικερδές επάγγελμα. Σκεφτείτε ορισμούς όπως “η τσάντα γεμάτη χρήματα δίπλα μου η οποία υπάρχει”. Προφανώς αυτό δεν είναι έγκυρη λογική. Ένας ορισμός, αν είναι ακριβής, αντικατοπτρίζει ορθά την πραγματικότητα· δεν πλάθει την πραγματικότητα. Ωστόσο, αυτό ακριβώς είναι που προσπαθεί να κάνει αυτό το επιχείρημα, αν και με έναν πολύ πιο πλάγιο τρόπο.

Το κεντρικό σημείο είναι αυτό: Αν είναι αληθές ότι ένα ον που υπάρχει στην πραγματικότητα είναι ανώτερο από ένα που υπάρχει στη φαντασία, τότε το να ορίσουμε τον Θεό ως το ανώτερο δυνατόν ον εμπεριέχει τον ισχυρισμό ότι ο Θεός υπάρχει. Αλλά αυτό προσπαθεί να αποδείξει το επιχείρημα! Το οντολογικό επιχείρημα χρησιμοποιεί το αποδεικτέο ως αρχική υπόθεση, διαπράττοντας το στοιχειώδες σφάλμα του κυκλικού επιχειρήματος. Συνεπώς είναι λογικά ασυνεπές και δεν αποδεικνύει τίποτα.

Οι άθεοι δεν δέχονται την οντολογική δέσμευση που προσπαθεί να εισάγει λάθρα αυτό το επιχείρημα με τους ορισμούς του. Είναι σίγουρα πιθανό να συλλάβει κανείς ένα ον ονόματι “Θεός” που υπάρχει μόνο στη σκέψη και είναι εξίσου πιθανό να συλλάβει κανείς ένα ον ονόματι “Θεός” που υπάρχει και στη σκέψη και στην πραγματικότητα. Ένας θα μπορούσε ακόμα και να συμφωνήσει ότι αν η δεύτερη περίπτωση υπήρχε στην πραγματικότητα θα ήταν ανώτερη από την πρώτη. Αλλά δεν μπορεί να θεωρήσει πως ένα τέτοιο ον πρέπει να υπάρχει και στην πραγματικότητα. Ξαναλέω πως είναι μια προσπάθεια να ενσωματωθεί η ύπαρξη στον ορισμό και να εξαχθεί το συμπέρασμα πως το οριζόμενο κατά συνέπεια υπάρχει, και αυτό είναι εσφαλμένο. Είναι ένα ανεπίτρεπτο άλμα από το ένα επίπεδο στο άλλο. Το να ορίζει κανείς τον Θεό ως ένα ον που πρέπει να υπάρχει είναι ακριβές μόνο αν ο Θεός όντως υπάρχει και το αληθές του ορισμού μπορεί να επιβεβαιωθεί μόνο εξετάζοντας την εξωτερική πραγματικότητα.

Το μεγαλύτερο παράπονό μου από τη «δραστηριότητα» αυτή ήταν το ότι πάντοτε τα «γιατί» μου τα ακολουθούσαν τα «άγνωσται αι βουλαί…». Δεν είναι και το καλύτερο πράγμα να μην μπορείς να πάρεις τις απαντήσεις που ζητάς.

Θέλω να πω πως… να πάρει η ευχή, ΕΚΕΙΝΟΙ είναι αυτοί που υποτίθεται ότι έπρεπε να ξέρουν τις απαντήσεις στις ερωτήσεις που έθετα. Και οι απαντήσεις τους δεν ήταν τίποτα παραπάνω από υπεκφυγές… Μετά από έναν χρόνο εκεί, δεν επανέλαβα το ίδιο λάθος.

Οπότε, έχουμε και λέμε: Σχολείο, πρωινή προσευχή και εκκλησιασμός. Θρησκευτική κατήχηση και η θλιμμένη εικόνα του Χριστούλη πάνω από τον πίνακα… Φθηνό χτύπημα κάτω από τη ζώνη, θα έλεγα. Σαν παιδί και εγώ, που ήθελα όλοι να είναι καλά και να πάω στο σχολείο να δω τους φίλους μου και ό,τι κάνει ένα παιδί τέλος πάντων στο σχολείο, το να πέσει το μάτι μου στη ματωμένη όψη του Ιησού ήταν κάτι το οποίο το ένιωθα ξένο, και με κράταγε πίσω κατά κάποιο τρόπο.

Τί έπρεπε να καταλάβω από αυτό; Ακόμα και τώρα προσπαθώ να βρω τις λέξεις για να το περιγράψω… Θα το πω και όπως μου βγει: ποιος ψυχικά ασταθής βάζει φωτογραφίες από ματωμένες, θλιμμένες φιγούρες σε μια αίθουσα με παιδιά; Ήταν κάποιου είδους πείραμα, που λάμβανε χώρα σε όλα τα σχολεία της Ελλάδος, από το οποίο θα προκρίνονταν μόνο όσοι ήταν γεννημένοι εκτελεστές, σαν σε Γιαπωνέζικο θρίλερ; Σοβαρά τώρα, ποιου ιδέα ήταν; Αλλά αφού κανείς δεν παραπονιόταν, μάλλον το «έκανα γαργάρα» κι εγώ…

Ωστόσο, όλος ο λανθάνων ψυχαναγκασμός που μας «πότιζαν» σε μικρές δόσεις κατά τα σχολικά μας χρόνια, δεν θα μπορούσε να μας προετοιμάσει για το γεγονός που θα σας διηγηθώ τώρα. Ήταν Γ’ Γυμνασίου, και η καθηγήτρια των Θρησκευτικών, η οποία «βρωμούσε» κατηχητικό από χιλιόμετρα, μας ανακοίνωσε ότι θα πάμε σε μια άλλη αίθουσα για να δούμε βίντεο (χαρά εμείς…)! Λίγα όμως ξέραμε για το τι μας περίμενε.

Το βίντεο που μας επέτρεψε να παρακολουθήσουμε η εν λόγω καθηγήτρια ήταν ένα ντοκιμαντέρ το οποίο περιελάμβανε εικόνες και βίντεο από γυναίκες που υποβάλλονται σε έκτρωση. Η εικόνα που έχει χαρακτεί στο μυαλό μου, και δεν υπάρχει περίπτωση να την ξεχάσω ΠΟΤΕ, είναι ενός εμβρύου που παλεύει για τη ζωή του, καθώς ο χειρούργος το σκοτώνει και το αφαιρεί σε κομμάτια από το εσωτερικό μιας γυναίκας…

Περιττό να αναφέρω ότι έκανα κάμποση ώρα να συνέλθω. Το παιδικό μου μυαλό αδυνατούσε στην αρχή να αντιληφθεί το τι ακριβώς είχε συμβεί. Όταν πλέον έβαλα όλα τα κομμάτια του παζλ στη σωστή σειρά ένιωσα απερίγραπτη θλίψη. Τότε, μόνο αυτό μπορούσα να καταλάβω.

Μετά το τέλος του ντοκιμαντέρ η καθηγήτρια συνέδεσε το περιεχόμενό του με τη σεξουαλική ζωή μας, που θα άρχιζε σε λίγο καιρό, και με το ότι θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί για να ΜΗΝ φτάσουμε σε αυτό το σημείο και σκοτώσουμε ένα ανυπεράσπιστο έμβρυο, απλά επειδή δεν ακούσαμε τον λόγο του θεού και παραδοθήκαμε στα πάθη μας.

Με λίγα λόγια, το δίλημμα στο οποίο μας έβαζε ήταν: ή φονιάδες μωρών ή δίπλα στον θεό… Ευρισκόμενος σε κατάσταση σοκ, δεν μπορώ να πω αν είχα την ικανότητα να επεξεργαστώ τι ακριβώς είχα δει, το μόνο που ήξερα όμως ήταν ότι θα έπρεπε να αισθάνομαι άσχημα για το ότι είμαι άνθρωπος και ότι η ζωή μου ελέγχεται (ή θα έπρεπε να ελέγχεται) από ένα ον που δεν βλέπω, αλλά για το οποίο μόνο ακούω…

Σε όλη μου τη ζωή προσπαθούσα να ισορροπήσω ανάμεσα στο να μαθαίνω τι υπάρχει εκεί έξω, πώς βλέπουν άλλοι άνθρωποι τον κόσμο που βλέπω και εγώ, τι απαντήσεις δίνουν σε ερωτήσεις που απασχολούν όλους τους ανθρώπους, ή που τους έχουν απασχολήσει τουλάχιστον μια φορά, και στο να σέβομαι τι έχω διδαχθεί, να μην αμφισβητώ αυτά που δεν δέχονται αμφισβήτηση, να δέχομαι πράγματα που αφορούν τη ζωή μου χωρίς αποδείξεις.

Δυστυχώς όμως για τους οπαδούς των εκάστοτε δογμάτων, η φύση του Ανθρώπου δεν μπορεί να περιγραφεί από τις λέξεις «ποίμνιο» ή «δούλος», χωρίς ελεύθερη λογική σκέψη και με το κεφάλι κατεβασμένο μπροστά σε κάποιο «ιερό» βιβλίο. Η προσπάθεια του Ανθρώπου, από την αρχή της Ιστορίας του, ήταν να αντιληφθεί και να μάθει όσο περισσότερα μπορεί για τον κόσμο στον οποίο ζει, και αυτό σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να είναι εφικτό χωρίς τη βοήθεια της αμφισβήτησης.

Η μετάβασή μου από χριστιανό σε μη-χριστιανό, ή καλύτερα σε αρνησίθεο (πολύ πιο εύηχη λέξη) δεν έγινε εν μια νυκτί. Υπήρξαν φορές που γινόμουν τελείως «σπαστικός» και έκανα παρατηρήσεις σε φίλους που «έβριζαν», και υπήρξαν φορές που έπρηζα στις ερωτήσεις παπάδες και θεόπληκτους, αρνούμενος την επίκληση στην πίστη σαν επιχείρημα.

Ωστόσο, όπως θα συμφωνήσει και όποιος έχει καταλήξει να διαβάζει αυτό το κείμενο, κάτι δεν κολλούσε με το θέμα θρησκεία και τη σιγουριά που είχαν όλοι γύρω από την ύπαρξη ενός δημιουργού θεού.

Όπως το έθεσε ο Επίκουρος χαρακτηριστικά:
«Θέλει ο Θεός να εμποδίσει το κακό αλλά δεν είναι ικανός;
Τότε δεν είναι παντοδύναμος. Μπορεί αλλά δεν θέλει; Τότε δεν είναι πανάγαθος.
Και θέλει και μπορεί; Τότε γιατί υπάρχει το κακό;
Δεν θέλει, ούτε μπορεί; Τότε γιατί να τον αποκαλούμε Θεό;»
Οι παραπάνω τέσσερις γραμμές είναι εξαιρετικά δυνατές. Η παραπάνω σκέψη μπορεί να σε ρίξει σε βαθιά θλίψη, αν έχεις το «ελάττωμα» να αναρωτιέσαι πραγματικά και όχι σαν μια μορφή «επανάστασης». Μετά από λίγο όμως, αν κάτσεις να το σκεφτείς καλύτερα, θα δεις πως τα πράγματα είναι καλύτερα απ’ όσο νόμιζες… Θα δεις πως όταν δεν έχεις κάτι στο οποίο να ελπίζεις, δεν έχεις και να φοβάσαι αν θα το χάσεις. Ή αν δεν έχεις κάτι να φοβάσαι, είσαι ένα βήμα πιο κοντά στο να είσαι ευτυχισμένος.

Η χριστιανική θρησκεία άρχιζε να ξεβάφει από πάνω μου, γιατί στην τελική δεν είναι κανενός το πραγματικό «χρώμα». Δεν με τρόμαζαν πλέον οι απειλές για καταδίκη στην κόλαση. Δεν μπορούσαν να πείσουν πλέον κανέναν οι φωνές και οι απόλυτες απόψεις των παπάδων και των φαν τους. Όταν κάποιος μιλάει για πράγματα τα οποία ΔΕΝ ΔΥΝΑΤΑΙ να γνωρίζει, απλά τον αγνοείς, δεν λαμβάνεις υπόψιν τις απόψεις του. Ωστόσο κάτι το τόσο λογικό, στον Πλανήτη Γη του 2012 πρέπει να το εξηγήσεις, να το «κάνεις δεκάρικα» που λένε, κάτι το τόσο αυτονόητο…

Η αναζήτηση της αλήθειας ήταν αυτή που με έκανε να ασχοληθώ με τη θρησκεία στην αρχή της ζωής μου και η ίδια αναζήτηση είναι αυτή που με οδήγησε χιλιόμετρα μακριά της. «Αρκετά παίξατε με τους φόβους και τις ελπίδες μου, κύριοι… Αρκετά χειριστήκατε τα συναισθήματά μου με τον πιο καταπιεστικό τρόπο απ’ όλους, προκειμένου να με βάλετε στο μαγαζάκι σας, να με γράψετε στη λίστα με τους οπαδούς σας!».

Έχω θυμό μέσα μου για αυτού του είδους τις δραστηριότητες, αυτές που λένε θρησκείες. Θυμός που, πολλές φορές, δεν με αφήνει να συζητήσω με καλύτερη τακτική, προκειμένου να πείσω, αλλά το δουλεύω…

Αντί μιας θρησκείας που να μου λέει πώς είναι ο κόσμος και το τι θα έπρεπε να κάνω στη ζωή μου, έχω καταλήξει να έχω δύο απαντήσεις στα δύο ερωτήματα. Στο πρώτο, η προφανής λύση είναι η Επιστήμη, η οποία «ΔΕΝ είναι μια δημοκρατία στην οποία η πλευρά με τις περισσότερες ψήφους ή την πιο δυνατή φωνή μπορεί να αποφασίζει ποιο είναι το σωστό» (Gregory A. Poland, M.D. and Robert M. Jacobson, M.D., New England Journal of Medicine, 2011; 364:97-99). Όσο για το τι θα έπρεπε να κάνω και τον τρόπο που θα έπρεπε να συμπεριφέρομαι, προσπαθώ να ακούω την Κοινή Λογική, που τόσο έχουμε ξεχάσει…

Ένα πράγμα μπορώ να πω όμως πως με βοήθησε στη διαδικασία απεμπλοκής από τη θρησκεία και στη συνεχή μου προσπάθεια να αντιληφθώ τον κόσμο και τον εαυτό μου. Ο διαλογισμός. Όχι, δεν έγινα βουδιστής… Αν και όσοι έχουν πρόβλημα με το οτιδήποτε έχει θρησκευτική χροιά, δικαίως ή αδίκως, τώρα θα λένε από μέσα τους ότι έφυγα από τον ένα κομπογιαννίτη και πήγα στον άλλον. Θεωρώ πως όταν ο Χριστός λέει «αν δεν είσαι μαζί μου, είσαι εναντίον μου και θα καείς στην κόλαση», είναι πολύ χειρότερο από το:

«Μην πιστεύετε τίποτε, ανεξάρτητα από πού το διαβάσατε ή ποιος το είπε, ακόμα κι αν το έχω πει εγώ, αν δεν συμφωνεί με τη δική σας λογική και τον κοινό νου.»
~Βούδας

Μέσω του διαλογισμού, έχω παρατηρήσει και εξηγήσει πράγματα και καταστάσεις που αφορούν είτε εμένα, είτε τον κόσμο που αντιλαμβάνομαι, έχω μάθει τις αποστάσεις που προτιμώ να τηρώ από βλαβερές σκέψεις, έχω αντιληφθεί τους λόγους που το να σκέφτεσαι και να επεξεργάζεσαι με ηρεμία είναι σαφώς καλύτερο και πιο αποτελεσματικό από το να αντιδράς ανεξέλεγκτα.

Το να ελέγχεις το μυαλό σου είναι μια πολύ δύσκολη δουλειά, αλλά καλύτερα να το προσπαθήσω εγώ, παρά να επιτρέψω να «δοκιμάσει» κάποιος άλλος…

Όπως ανέφερα παραπάνω, το αίσθημα που κυριαρχούσε, όταν άνοιξα τα μάτια μου στην απάτη της θρησκείας, ήταν ο θυμός… Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος έχει εξαφανιστεί γιατί πλέον καταλαβαίνω όλο και περισσότερο την ανάγκη των ανθρώπων να εξαπατώνται τόσο εξόφθαλμα.

Η μικρή μου εμπειρία από ανθρώπους με παραβατικές συμπεριφορές, αλλά και η υπόλοιπη ζωή μου (εκτός δουλειάς), μου έχει δείξει ότι, όταν βλέπεις έναν άνθρωπο να συμπεριφέρεται με τρόπο αναληθή, καταπιεστικό, με πρόθεση να βλάψει τον ίδιο ή κάποιον άλλο, μπορείς να είσαι 99% σίγουρος ότι η ανασφάλεια έχει ριζώσει βαθιά. Και αυτή η ίδια ανασφάλεια είναι που εκμεταλλεύεται η θρησκεία…

Γι’ αυτόν το λόγο, έχω αποφασίσει ότι όχι μόνο θα δηλώνω δημόσια την άρνησή μου σε «δεισιδαιμονίες αγράμματων ανθρώπων της εποχής του Χαλκού», αλλά με κάθε ευκαιρία προκαλώ σε ελεύθερη σκέψη όποιον ισχυρίζεται ότι έχω υποχρέωση να σέβομαι ένα βιβλίο γεμάτο φρίκη και μια πίστη η οποία, εξαιτίας της ίδιας της φύσης, παρέχει στον οποιονδήποτε την ευκαιρία να μη σκέφτεται, γιατί πολύ απλά η θρησκεία του έχει ήδη ξεχωρίσει το τι είναι καλό και κακό για λογαριασμό του πιστού…

Πολλές φορές έχω κατηγορηθεί για το ότι είμαι προκατειλημμένος ενάντια στη θρησκεία. Δεν είναι και λίγες οι φορές που κάποιος φίλος προσπαθεί για αρχή να μου πει ότι έχω παραπλανηθεί και ότι οι καθ’ όλα λογικές σκέψεις μου γύρω από την απάτη της θρησκείας είναι προϊόν πλύσης εγκεφάλου, ωστόσο στη συνέχεια καταλήγει να αρνείται ότι η θρησκεία του περιλαμβάνει τα αίσχη που αναφέρω ότι έχουν πέσει στην αντίληψή μου…

Η απάντηση, κλισέ πλέον, «αυτό ήταν στην παλαιά διαθήκη» ή «ο Χριστός δεν το είπε ποτέ αυτό»… Το γνωστό σε όλους μας «pick and choose»… Με ρωτούν: «Γιατί ασχολείσαι τόσο πολύ με τη θρησκεία; Αφού δεν είσαι πιστός, άσε αυτούς που είναι πιστοί να ασχολούνται μαζί της!» Όταν «ασχολούμαι» με το θέμα του θεού, στην ουσία ασχολούμαι με τον Άνθρωπο, ο οποίος έφτιαξε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή του τον θεό που προτιμούσε. Εσένα και εμένα παρατηρώ, φίλε… Την ανασφάλειά μας, την έλλειψη συμπόνιας στον πόνο μας, την αδιαλλαξία στο διαφορετικό, που είναι βλαβερή είτε το βλέπεις στον άνθρωπο μπροστά σου, είτε το βλέπεις μέσα σου.

Εσένα κι εμένα παρατηρώ, φίλε… Είτε έναν-έναν, είτε ταυτόχρονα…

Καταλήγοντας, το μόνο που θέλω να πω είναι ότι, όποια και να είναι η αλήθεια που ψάχνει ο καθένας, θα τη βρει μόνο αν αυτό που βλέπει ή βιώνει αρχίσει να το γδύνει και να το γδύνει και να το γδύνει από τα ψέματα… Η αλήθεια σου είναι αυτό που θα μείνει στο τέλος. Δεν θα βρεις αλήθεια αν ντύσεις ένα ψέμα, ή αν του αλλάξεις χρώμα… Θα δημιουργήσεις ακόμα ένα ψέμα. Αλλά την αλήθεια σου ποιος θα την ψάξει, αν όχι εσύ;

Μιλάω για την αλήθεια του ότι γεννήθηκες και θα πεθάνεις. Μπορείς μέσα σε αυτά τα δύο σημεία να προσφέρεις; Μακριά από το να παίρνουμε μόνο και να ξαναπαίρνουμε. Μπορείς μέσα σε αυτά τα δύο σημεία να δώσεις; Δώσε κουράγιο, δώσε αλήθεια, δώσε ειλικρίνεια. Σε εσένα και σε εμένα. Ας μην τρομάζουμε από αυτούς που φοβούνται την πραγματικότητα για τους δικούς τους λόγους.

Ας μη ζήσουμε μια ζωή σαν «δούλοι» ή «ποίμνια».
Ας ζήσουμε σαν ελεύθεροι, σκεπτόμενοι Άνθρωποι…

Δεδομένου δε πως αυτό το δοκίμιο είναι λιγότερο τεχνικό σε σχέση με το “Φάντασμα στη Μηχανή” είμαι σε θέση να προσθέσω περισσότερα δικά μου σχόλια (θα τα βρείτε γραμμένα με μικρότερα γράμματα). Ομοίως με το “Φάντασμα στη Μηχανή”, το δοκίμιο θα παρουσιαστεί σε κομμάτια που θα διευκολύνουν τον σχολιασμό. Τα τμήματα θα σημειώνονται με τη συντομογραφία [AπΚ].

Ακολουθεί η εισαγωγή του Ebonmuse, μαζί με τα περιεχόμενα του δοκιμίου. Σημειωτέον ότι μπορείτε να βρείτε πολλές αναλύσεις και αλλού για τα συγκεκριμένα επιχειρήματα. Μερικά υπάρχουν για αιώνες και συνεχίζουν να δημιουργούν συζητήσεις (παρά το πόσες φορές έχουν καταρριφθεί).

Το Ακίνητο πρώτο κινούν
Επιχειρήματα για την ύπαρξη του Θεού

Συζητώντας με ένθεους, υπάρχουν ορισμένα επιχειρήματα υπέρ του θεϊσμού που διαρκώς επαναλαμβάνονται. Βάσει της εμπειρίας μου, πολλοί οι οποίοι τα παρουσιάζουν νομίζουν πως είναι είτε καινούρια, είτε αδιαμφισβήτητα, οπότε συχνά εκπλήσσονται όταν μαθαίνουν πως τα πιο συνήθη επιχειρήματα για την ύπαρξη του Θεού υπάρχουν εδώ και πολλούς αιώνες (με διάφορες μορφές) και όλα καταρρίφθηκαν σχεδόν αμέσως. Το μόνο γνησίως νέο επιχείρημα για την ύπαρξη του Θεού που εμφανίστηκε τον τελευταίο αιώνα είναι το υπερβατικό επιχείρημα, και ακόμα κι αυτό δεν αντέχει σε προσεκτική ανάλυση.

Αν και η αποτυχία αυτών των επιχειρημάτων δεν είναι ο λόγος που είμαι άθεος (διαβάστε τα άρθρα “Όλοι οι δυνατοί κόσμοι“, “Το Φάντασμα στη Μηχανή“, “Άλλη μία καιόμενη βάτος” και “Παίζοντας τον κοσμικό Παπά” για να καταλάβετε τι εννοώ) είναι προφανώς απαραίτητο να δείξω πως δεν υπάρχει πειστική απόδειξη της ύπαρξης του Θεού, αν θέλω να είμαι ένας ειλικρινής άθεος. Αυτό το δοκίμιο έχει αυτόν το στόχο: να εξετάσει τα τέσσερα κλασσικά είδη επιχειρημάτων για την ύπαρξη του Θεού, όπως έχουν παρουσιαστεί από ένθεους, τόσο στο παρελθόν, όσο και στη σύγχρονη εποχή, και να δείξει πως όλα έχουν βασικά ελαττώματα. Θα εξετάσει επίσης και μερικά πιο συγκεκριμένα ή λιγότερο συχνά παρουσιαζόμενα θεϊστικά επιχειρήματα και θα δείξει πως και αυτά πάσχουν από θανάσιμα ελαττώματα.

(Τα επιχειρήματα που αναφέρονται κάτωθι θα χρησιμοποιηθούν και ως πίνακας περιεχομένων, με τη διευκρίνιση ότι ο κάθε σύνδεσμος θα δημιουργείται μετά τη δημοσίευση του εκάστοτε επιμέρους άρθρου.)

Τα Επιχειρήματα

1. Το Οντολογικό Επιχείρημα
• α. Το Κλασσικό Οντολογικό Επιχείρημα: Άνσελμος του Καντέρμπουρυ
• β. Το Σύγχρονο Οντολογικό Επιχείρημα: Alvin Plantinga
• γ. Η μανιχαϊστική εις άτοπον απαγωγή
• δ. Σημειώσεις για την “αναγκαία” ύπαρξη
2. Το Κοσμολογικό Επιχείρημα
• α. Το Κλασσικό Κοσμολογικό Επιχείρημα: Θωμάς Ακινάτης
• β. Το Σύγχρονο Κοσμολογικό Επιχείρημα: William Lane Craig
3. Το Επιχείρημα του Σχεδιασμού
• α. Το Κλασσικό Επιχείρημα του Σχεδιασμού: William Paley
• β. Το Σύγχρονο Επιχείρημα του Σχεδιασμού: Michael Behe
4. Το Ηθικό Επιχείρημα
• α. Το Κλασσικό Ηθικό Επιχείρημα: Εμμάνουελ Καντ
• β. Το Σύγχρονο Ηθικό Επιχείρημα: C.S. Lewis
5. Το Υπερβατικό Επιχείρημα
• Το Σύγχρονο Υπερβατικό Επιχείρημα: Cornelius Van Til
6. Άλλα Επιχειρήματα
• α. Το Τρίλημμα του Κυρίου/Ψεύτη/Τρελού
• β. Το Επιχείρημα του Μαρτυρίου
• γ. Το Επιχείρημα της Δημοφιλίας
• δ. Το Επιχείρημα των Θρησκευτικών Εμπειριών
• ε. Το Επιχείρημα της Λεπτομερούς Ρύθμισης
• ς. Είναι ο Θεός μια “στοιχειώδης” πεποίθηση;
• ζ. Το Στοίχημα του Πασκάλ

Ως παιδί πίστευα στον Χριστούλη και την Παναγίτσα και μου άρεσε να ακούω όλες τις… ανατριχιαστικές ιστορίες που διηγιόταν η γιαγιά μου γι’ αυτούς. Μέχρι την ηλικία των 12-13 ετών δεν αμφισβήτησα ποτέ όσα είχα ακούσει και ίσως πίστευα, χωρίς όμως να θεωρήσω τον εαυτό μου θρησκόληπτο. Θεωρούσα όσα άκουγα αληθινά, όλες οι ιστορίες ήταν πραγματικές!

Και το σχολείο δεν συνέβαλλε στο να αλλάξω γνώμη, αφού αναπαρήγαγε τις ίδιες ιστορίες. Οι καθηγητές απέφευγαν περίτεχνα τις δύσκολες ερωτήσεις, επαφιέμενοι στις «βουλές του Κυρίου» που, ενώ ήταν γνωστές σε όλους για θέματα όπως η νηστεία, οι αμβλώσεις κ.λπ., παρέμεναν «άγνωστες» για όλα τα υπόλοιπα.

Είχα ωστόσο μιαν αγάπη για τα ντοκιμαντέρ, ιδιαίτερα αυτά του Κουστώ. Παρακολουθούσα με ζήλο τις εξερευνήσεις στον πλανήτη μας, αλλά και έξω από αυτόν. Βλέποντας τις εικόνες του απέραντου σύμπαντος, αλλά και του ζωικού βασιλείου, μαθαίνοντας για την εξέλιξη, αποφάσισα πως η ιστορία της θρησκείας δεν… κολλούσε. Κατέληξα λοιπόν σταδιακά να τη θεωρώ εθιμικό κατάλοιπο, μια παράδοση που συνέβαλλε στην εθνική, κοινωνική συνοχή.

Αυτήν τη στάση διατήρησα και όσο υπηρετούσα στον στρατό, όπου έμεινα τέσσερα χρόνια, υπηρετώντας στις ειδικές δυνάμεις. Ακόμη και όταν η μητέρα μου αποφάσισε να πάει να «διαβάσει» την παραλλαγή μου, πριν κάνω την πρώτη μου πτώση σε αλεξίπτωτο, είχα περισσότερη εμπιστοσύνη στον εξοπλισμό μου, απ’ ότι στη συνδρομή του αγίου πνεύματος. Τότε έζησα την καθιερωμένη θρησκευτική ζωή του στρατού, συμμετέχοντας σε λειτουργικά με τα οποία διαφωνούσα, αλλά δεν μπορούσα να φέρω αντίρρηση. Και αυτό γιατί η εξουσία της εκκλησίας είναι τόσο ισχυρή στο στρατό, ώστε η άρνηση του κοινού θρησκεύματος προκαλεί μόνο προβλήματα στους στρατιώτες και αξιωματικούς.

Φεύγοντας από εκεί, απέκτησα περισσότερο ελεύθερο χρόνο, τον οποίο και αφιέρωσα στο διάβασμα. Επιστήμη, ιστορία… Και όσο περισσότερο διάβαζα, τόσο πιο παράλογη μου φαινόταν η ιδέα ενός υπέρτατου όντος, δημιουργού του σύμπαντος, η ιδέα του παντογνώστη και παντοδύναμου προστάτη. Τόσο λιγότερο συμβατή μου φαινόταν η αρχαιοελληνική κληρονομιά με την ξενόφερτη ορθόδοξη παράδοση, και ο όρος «ελληνορθοδοξία» μου φαινόταν όλο και πιο παράλογος.

Σε εκείνο το σημείο, έφτασα στη φάση του αγνωστικισμού. Θεωρώντας πως δεν μπορούσα να ξέρω την απόλυτη αλήθεια και να πάρω μια τελεσίδικη απόφαση, είδα τον αγνωστικισμό ως τη μέση και την πιο σωστή λύση.

Ασχολούμενος αρκετά με το Internet, και ιδιαίτερα το Facebook, έγινα admin σε μια ομάδα. Μέσα από τις συζητήσεις σε αυτήν την ομάδα, άρχισα να ψάχνω περισσότερα για το θέμα της θρησκείας και της πίστης. Στο Ιnternet έμαθα και το όνομα του Richard Dawkins, οπότε και διάβασα το βιβλίο του «Η περί θεού αυταπάτη».

Σ’ αυτό το σημείο ήταν που αποφάσισα πως η λογική και τα γεγονότα δεν «χωρούσαν» καμιά θεϊκή ύπαρξη, και πως η πιο σωστή θέση είναι αυτή του ορθολογιστή άθεου, καθώς αυτή είναι που έχει την αμεσότερη επαφή με την πραγματικότητα και όσα γνωρίζουμε για αυτήν και προσφέρει τη λιγότερη διαστρέβλωση της αλήθειας. Ως ορθολογιστής, μπορούσα πλέον να βασιστώ στις αισθήσεις μου και την επιστημονική γνώση για να κατανοήσω το σύμπαν γύρω μου.

Παρότι είχα ήδη κατασταλάξει και πορευόμουν πλέον ως άθεος στον κόσμο τούτο, το τελικό χτύπημα έφερε ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα, που προκάλεσε το θάνατο δύο φίλων μου, δύο παιδιών που έφυγαν υπερβολικά νωρίς. Αυτό με έκανε να δω πως η ζωή δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια σειρά από τυχαία γεγονότα. Πως δεν υπάρχει ανώτερος σκοπός ή νόημα πίσω από ό,τι συμβαίνει και πως οι αποφάσεις του καθενός μας είναι ικανές να επηρεάσουν τόσο τη δική μας ζωή, όσο και τη ζωή των άλλων, με τρόπους που συνήθως δεν είμαστε σε θέση να προβλέψουμε.

Αν μου προσέφερε κάτι η μεταστροφή μου στην αθεΐα, αυτό είναι η σιγουριά, η πεποίθηση ότι έχω μια όσο γίνεται λιγότερο διαστρεβλωμένη αντίληψη της πραγματικότητας. Η ασφάλεια πως δεν κρίνεται η κάθε μου κίνηση, και το χειρότερο, σκέψη, από ένα αόρατο ον. Πως η ηθική μου δεν εξαρτάται από τις γραφές των γιδοβοσκών της ερήμου.

Μπορεί αυτό να μη με κάνει πλήρως αποδεκτό από το σύνολο της κοινωνίας, που θεωρεί «ταμπού» το θέμα της πίστης και προσκολλάται στην έννοια του «ελληνοχριστιανικού» πολιτισμού, ωστόσο, με αποζημιώνει η αποδοχή από τους δικούς μου ανθρώπους, και πολύ περισσότερο να βλέπω τη μικρή μου αδερφή να βαδίζει στον δρόμο του ορθολογισμού και της γνώσης.

Οι επιστήμονες πρέπει να βοηθήσουν την υπόλοιπη φιλοκοσμική κοινότητα με στόχο να μειωθεί η επιρροή της θρησκείας σε αμελητέα επίπεδα στην κοινωνία. Δεν θεωρώ πως αυτό είναι αδύνατο. Η αστρολογία και η μαντεία με εντόσθια προβάτων δεν χρησιμοποιούνται πλέον στη λήψη αποφάσεων για σημαντικά γεγονότα, όπως η κήρυξη ενός πολέμου. Γιατί να μη συμβεί το ίδιο και με τους φανταστικούς διαλόγους με μια αρχαία επουράνια θεότητα, τους οποίους τουλάχιστον ένας πρόσφατος πρόεδρος χρησιμοποίησε για να δικαιολογήσει τις πράξεις του;

Ας δούμε μερικούς τομείς όπου οι επιστήμονες άργησαν να καταλάβουν την αρνητική επίπτωση της θρησκείας σε σημαντικά επιστημονικά ζητήματα. Από τα 1850, ο αριθμός του ανθρώπινου πληθυσμού έχει αυξηθεί δραματικά προκαλώντας μια μη βιώσιμη εκμετάλλευση φυσικών πόρων. Αυτή η αύξηση δεν μπορεί να συνεχιστεί επ’ άπειρον. Μπορούμε να επιβιώσουμε μόνο ελαττώνοντας την εξάρτησή μας από τα ορυκτά καύσιμα και σταθεροποιώντας τον πληθυσμό.

Αντί να βοηθήσει, η θρησκεία παρεμποδίζει τις προσπάθειες αυτές με το να αντιτίθεται στην αντισύλληψη και στα διάφορα μέσα που είναι απολύτως απαραίτητα για να επιτευχθούν οι σκοποί αυτοί.

Ήδη κάθε χρόνο πεθαίνουν 3 εκατομμύρια άτομα από τη ρύπανση που προκαλούν τα ορυκτά καύσιμα και η βιομάζα. Και αυτός ο αριθμός μπορεί μόνο να αυξηθεί αν συνεχίσουμε έτσι.

Ωστόσο, ένα βιώσιμο μέλλον δεν είναι απρόσιτο. Οι πυρηνικοί αντιδραστήρες υγρού θορίου θα μπορούσαν να παρέχουν στον κόσμο όλη την απαιτούμενη ενέργεια για χιλιάδες χρόνια, με ασφάλεια, ελάχιστη περιβαλλοντική επιβάρυνση και χωρίς δυνατότητα χρήσης σε πυρηνικά όπλα. Αν υπήρχαν αντιδραστήρες θορίου, δεν θα είχαν συμβεί οι καταστροφές στο Θρη-Μάιλ Άιλαντ, στο Τσερνομπίλ ή στη Φουκουσίμα. Ο μόνος λόγος που χρησιμοποιείται ουράνιο και πλουτώνιο στους πυρηνικούς αντιδραστήρες είναι επειδή μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την κατασκευή όπλων. Δεν μπορείς να φτιάξεις όπλα με θόριο.

Η ηλιακή ενέργεια θα ήταν ήδη οικονομικά ανταγωνιστική με το πετρέλαιο, αν το πετρέλαιο συμπεριλάμβανε στην τιμή του το κόστος της ζημιάς στο περιβάλλον, την ανθρώπινη υγεία και τη στρατιωτική δύναμη που απαιτείται για την προστασία των πετρελαιοπηγών και την μεταφορά του πετρελαίου. Φαντάζεστε έναν κόσμο χωρίς πετρέλαιο; Εγώ μπορώ.

Γιατί λοιπόν δεν ακολουθούμε το δρόμο που μας χαράσσει η επιστήμη; Επειδή από τα τέλη του 19ου αιώνα ζούμε σε μια πλουτοκρατία στην οποία το πετρέλαιο και τα άλλα ορυκτά καύσιμα κυριαρχούν σε κάθε τομέα της οικονομίας χάρη στο τεράστιο κέρδος που αποφέρουν στους παραγωγούς και διανομείς του.

Και πώς εμπλέκεται σε αυτό η θρησκεία; Από την προϊστορική εποχή η θρησκεία λειτουργεί ως θεραπαινίς των ισχυρών, βοηθώντας τους να μένουν στην εξουσία. Οι αρχηγοί φυλών, οι βασιλιάδες και οι αυτοκράτορες πάντα είχαν σαμάνους και ιερείς στο πλευρό τους για να διαβεβαιώνουν τους υπηκόους τους πως διοικούσαν ελέω θεού.

Στις Η.Π.Α. σήμερα τα πετροδολάρια χρηματοδοτούν μια τεράστια χριστιανική προπαγανδιστική μηχανή που λειτουργεί με στόχο να υποσκάψει τις λύσεις των επιστημόνων για τα προβλήματα του υπερπληθυσμού, της ρύπανσης και της κλιματικής αλλαγής. Χρησιμοποιούν τεχνικές που επινοήθηκαν πρώτη φορά πριν από 30 χρόνια από την καπνοβιομηχανία με σκοπό να καταπνίξει τις αποδείξεις ότι το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο και καρδιοπάθεια. Και οι τεχνικές αυτές εκμεταλλεύονται την αντι-επιστήμη που ενυπάρχει στη θρησκευτική πίστη.

Μια νέα τεχνική που προστέθηκε τα τελευταία χρόνια στο οπλοστάσιο της άρνησης της υπερθέρμανσης του πλανήτη είναι να προβάλλεται η κλιματική αλλαγή ως θεολογικό ζήτημα. Οι αρνητές λένε πως ο Θεός δεν θα επέτρεπε ποτέ να καταστραφεί η ζωή στη Γη. Άλλωστε είπε στους ανθρώπους να κατακυριεύσουνε τον πλανήτη. Επιπλέον, σύντομα θα συμβεί και η Συντέλεια, οπότε δεν πειράζει.

Οι Ρεπουμπλικανοί πολιτικοί είναι στην πρώτη γραμμή στη μάχη για την κλιματική αλλαγή. Ο Τζων Σίμκους, Ρεπουμπλικανός από το Ιλινόις, είπε πως η κλιματική αλλαγή είναι μύθος γιατί ο Θεός είπε στον Νώε πως δεν θα καταστρέψει ξανά τη γη με κατακλυσμό. Όλοι οι τρέχοντες Ρεπουμπλικανοί υποψήφιοι για την προεδρία είτε πάντα έλεγαν πως η κλιματική αλλαγή είναι απάτη, είτε ανακάλεσαν δηλώσεις τους που παραδέχονταν πως όντως συμβαίνει η υπερθέρμανση.

Η “Συμμαχία της Κορνουάλης για την Επιμελητεία της Πλάσης” (Cornwall Alliance for The Stewardship of Creation) έβγαλε μια ανακοίνωση με τίτλο “Μια Ευαγγελική Διακήρυξη για την Υπερθέρμανση του Πλανήτη.” Η διακήρυξη υποστηρίζει πως η Γη και τα οικοσυστήματά της “είναι γερά, ανθεκτικά, αυτορυθμιζόμενα, θαυμαστά κατάλληλα για την ανθρώπινη ευημερία.” Η ανακοίνωση αρνείται ότι η Γη και τα οικοσυστήματά της είναι “εύθραυστα και ασταθή παράγωγα τύχης” και συγκεκριμένα αρνείται πως το κλιματικό σύστημα της Γης είναι ευπαθές στις “μικροσκοπικές αλλαγές στην ατμοσφαιρική χημεία” όπως τις αποκαλούν. Η ανακοίνωση της Κορνουάλης λέει πως δεν υπάρχουν πειστικά αποδεικτικά στοιχεία ότι τα αέρια θερμοκηπίου που παράγει η ανθρωπότητα προκαλούν επικίνδυνη υπερθέρμανση. Επίσης αρνείται ότι το διοξείδιο του άνθρακα είναι ρύπος, και ισχυρίζεται πως η μείωση των αερίων θερμοκηπίου δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα ουσιαστική μελλοντική μείωση της παγκόσμιας θερμοκρασίας.

Περίπου 500 άτομα, συμπεριλαμβανομένου ενός μεγάλου αριθμού μη εξειδικευμένων επιστημόνων και άλλων ακαδημαϊκών, στήριξαν την ανακοίνωση. Δεν πρόκειται για την άποψη μιας περιθωριακής ομάδας, αλλά της πλειοψηφίας των Ευαγγελικών Χριστιανών, οι οποίοι έχουν πολύ μεγαλύτερη εξουσία από ό,τι θα δικαιολογούσε ο αριθμός τους.

Ενώ οι πετρελαιοκράτες χρησιμοποιούν την επιστήμη σε κάθε πτυχή των επιχειρήσεών τους, εκμεταλλεύονται υποκριτικά την αντι-επιστήμη που ενυπάρχει στη θρησκεία για να υπονομεύσουν κάθε επιστημονικό πόρισμα που απειλεί την εξουσία και την περιουσία τους.

Οι περισσότεροι επιστήμονες δεν συνειδητοποιούν πως η επιστήμη και η θρησκεία είναι ασύμβατες. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή κάθησαν και το σκέφτηκαν. Συμβαίνει επειδή προτιμούν να μην το σκέφτονται.

Οι Φονταμενταλιστές ξέρουν πως η επιστήμη και η θρησκεία είναι ασύμβατες, δεδομένου πως η επιστήμη καταρρίπτει πολλά από τα περιεχόμενα της Βίβλου, η οποία θεωρούν κυριολεκτικά πως είναι ο λόγος του Θεού. Για αυτούς η επιστήμη κάνει λάθος και πρέπει να εκχριστιανιστεί. Υπάρχει μια καλοπληρωμένη απόπειρα για να γίνει ακριβώς αυτό, ενώ οι περισσότεροι επιστήμονες κάθονται στα μετόπισθεν και προτιμούν να μην ανακατεύονται.

Όμως η επιστήμη και η θρησκεία πάντα βρίσκονταν σε εμπόλεμη κατάσταση, και πάντα θα βρίσκονται. Ένας χθεσινός ομιλητής είπε ότι δεν του αρέσει να χρησιμοποιεί τη λέξη “θρησκεία”, αλλά προτιμά να την αποκαλεί “σύστημα πίστης”. Λοιπόν, υπάρχουν πολλά διαφορετικά είδη συστημάτων πίστης. Η επιστήμη είναι ένα σύστημα πίστης βασισμένο στη λογική και τις αποδείξεις. Η θρησκεία είναι ένα σύστημα πίστης βασισμένο στις μπούρδες.

Οι μετριοπαθείς Χριστιανοί λένε πως υποστηρίζουν την επιστήμη, αλλά εξακολουθούν να μένουν προσκολλημένοι σε πεποιθήσεις που δεν έχουν εμπειρική βάση. Οι μετριοπαθείς λένε πως δέχονται την εξέλιξη, αλλά επιμένουν πως καθοδηγείται από τον Θεό. Αυτό δεν είναι δαρβίνεια εξέλιξη. Είναι ευφυής σχεδιασμός. Στη δαρβίνεια εξέλιξη δεν υπάρχει καθοδήγηση· ούτε θεία, ούτε άλλου είδους.

Ένα πρόσφατο φαινόμενο είναι να ενώνουν δυνάμεις οι αρνητές της κλιματικής αλλαγής με τους αρνητές της εξέλιξης, που δεν έχουν άλλο σημείο επαφής πέρα από τα θρησκευτικά ορμώμενα κίνητρά τους. Έχουν περάσει αρκετοί νόμοι που απαιτούν οι δάσκαλοι να διδάσκουν “όλες τις πλευρές” των στοιχείων για την εξέλιξη και την κλιματική αλλαγή. Αυτό δεν θα ήταν πρόβλημα, αν τα επιχειρήματα όλων των πλευρών παρουσιάζονταν με ακρίβεια και ειλικρίνεια. Αλλά όλοι ξέρουμε πως αυτό είναι απίθανο να συμβεί, αφού ο μόνος στόχος αυτών των νομοσχεδίων είναι να δημιουργήσουν την ψευδαίσθηση επιστημονικής διαφωνίας σχετικά με ζητήματα όπου, για να λέμε την αλήθεια, υπάρχει ισχυρή ομοφωνία στην επιστημονική κοινότητα. Είναι σαν να ζητάει κανείς ίσο χρόνο για τη θεωρία της επίπεδης γης.

Ο Κρίστοφερ Χίτσενς είχε πει κάποτε πως δεν ήταν απλά αντίθετος με την οργανωμένη θρησκεία, αλλά με τη θρησκευτική πίστη. Η θρησκεία δεν θα αποτελούσε μια τόσο έντονα αρνητική δύναμη στην κοινωνία, αν συμπεριλάμβανε μόνο τις κοινωνικές εκδηλώσεις στην εκκλησία και τον εορτασμό των οροσήμων της ζωής του ανθρώπου. Ωστόσο η μαγική σκέψη, που φυτρώνει βαθιά οπουδήποτε η πίστη υπερνικά τις αποδείξεις, διαστρεβλώνει όλες τις πτυχές της ζωής. Ενσταλάζει επιπόλαιες πεποιθήσεις οι οποίες, επειδή υιοθετήθηκαν χωρίς λογική, δεν μπορούν να απομακρυνθούν με τη λογική. Η μαγική σκέψη αγνοεί τα αποδεικτικά στοιχεία και ευνοεί όποια άποψη είναι πιο βολική και κοινωνικά αποδεκτή. Παρόλο που και οι επιστήμονες τείνουν να ακολουθούν το πλήθος, μπορούν να αλλάξουν άποψη με τις κατάλληλες αποδείξεις.

Οι μαγικές πεποιθήσεις δεν περιορίζονται μόνο στη θρησκεία, αλλά εκτείνονται και στους κλάδους της οικονομίας, της πολιτικής και της υγείας. Και δεν φταίει το γεγονός ότι το κοινό δεν έχει αρκετές πληροφορίες. Σήμερα όλοι κατακλυζόμαστε από πληροφορίες, ειδικά από το διαδίκτυο. Όμως οι περισσότερες από αυτές τις πληροφορίες είναι αναξιόπιστες, και χρειάζεται να κόβει το μάτι για να ξεχωρίσει κανείς τις καλές από τις κακές. Η μαγική σκέψη και η τυφλή πίστη είναι το χειρότερο δυνατό νοητικό σύστημα που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε σε αυτή την περίπτωση. Επιτρέπουν στις πιο εξωφρενικές βλακείες και ψέματα να γίνονται αποδεκτά ως πραγματικότητα.

Καλύτερο παράδειγμα από τις σύγχρονες Η.Π.Α. δεν υπάρχει, όπου η πλειοψηφία του κόσμου αποδέχεται ένα μεγάλο σύνολο θρησκευτικών και ψευδοεπιστημονικών πεποιθήσεων, παρά την πλήρη απουσία αποδεικτικών στοιχείων που να τις στηρίζουν, και μάλιστα ενώ υπάρχουν ισχυρές αποδείξεις που τις καταρρίπτουν. Αυτή είναι η αφροσύνη της πίστης και δείχνει γιατί πρέπει να την πολεμήσουμε. Δεν είναι δυνατόν να λειτουργήσει ένας ολόκληρος πλανήτης βασισμένος σε τυφλή πίστη.

Όπως είπα ήδη, οι πιστοί σε θρησκείες χειραγωγούνται για να υποσκάψουν τα ίδια τους τα συμφέροντα στους τομείς της υγείας και της οικονομικής ευρωστίας, ώστε να τεθούν εν αμφιβόλω τα εδραιωμένα επιστημονικά ευρήματα. Αυτό θα ήταν αδύνατο, αν οι κοσμοθεωρίες της επιστήμης και της θρησκείας δεν ήταν διαμετρικά αντίθετες.

Η επιστήμη και η θρησκεία είναι φύσει ασύμβατες λόγω των αντίθετων παραδοχών που κάνουν για το τι μπορούμε να γνωρίζουμε για τον κόσμο. Κάθε άνθρωπος αντιλαμβάνεται έναν κόσμο που μοιάζει να υπάρχει έξω από το σώμα, έναν κόσμο αισθητήριων ερεθισμάτων που ονομάζουμε “φυσικό κόσμο”. Η επιστήμη είναι η συστηματική μελέτη των παρατηρήσεων που γίνονται για τον φυσικό κόσμο με τις αισθήσεις μας και τα επιστημονικά όργανα. Η γνώση που αποκτάται κατ’ αυτό τον τρόπο έχει αποδειχθεί αποτελεσματική κατά την εφαρμογή της στις ανθρώπινες ανάγκες.

Αντίθετα, όλες οι μεγάλες θρησκείες, του Βουδισμού συμπεριλαμβανομένου, διδάσκουν πως οι άνθρωποι έχουν μια επιπλέον “εσωτερική” αίσθηση που μας επιτρέπει να αποκτήσουμε πρόσβαση σε ένα πεδίο πέρα από τον ορατό κόσμο — μια θεϊκή, υπερβατική πραγματικότητα, την οποία αποκαλούμε “υπερφυσική”. Αν κάτι δεν περιλαμβάνει το υπερβατικό, δεν είναι θρησκεία. Η θρησκεία είναι ένα σύνολο μεθόδων με σκοπό να επικοινωνήσουμε με αυτό τον αόρατο κόσμο και να χρησιμοποιήσουμε τις δυνάμεις του για να επηρεάσουμε τις καταστάσεις στη Γη.

Η τρέχουσα υπόθεση της επιστήμης είναι ότι η προσεκτική παρατήρηση είναι η μόνη αξιόπιστη πηγή γνώσης για τον κόσμο. Η φυσική θεολογία δέχεται την εμπειρική επιστήμη και τη θεωρεί ως μέσο για να μάθουμε για την πλάση του Θεού. Αλλά η θρησκεία, γενικώς, πηγαίνει πέρα από την επιστήμη και θεωρεί αξιόπιστες και άλλες πηγές γνώσης, όπως ιερές γραφές, αποκάλυψη και πνευματικές εμπειρίες.

Αναμφίβολα η επιστήμη έχει τα όριά της. Ωστόσο το γεγονός ότι η επιστήμη είναι περιορισμένη, δεν σημαίνει πως η θρησκεία ή οποιοδήποτε εναλλακτικό σύστημα σκέψης πραγματικά μας δίνει πρόσβαση στο τι κείται πέρα από τα όρια αυτά. Για παράδειγμα, η επιστήμη δεν μπορεί ακόμα να περιγράψει πώς ακριβώς προέκυψε το σύμπαν με φυσικό τρόπο, αν και υπάρχουν πολλά πιθανά σενάρια. Αλλά το γεγονός ότι η επιστήμη δεν έχει –προς το παρόν– οριστική απάντηση στην ερώτηση αυτή, δεν σημαίνει πως οι αρχαίοι μύθοι, όπως αυτοί της Γενέσεως, εμπεριέχουν αλήθεια ή πως μπορούν να επιβεβαιωθούν.

Η επιστημονική κοινότητα γενικώς ακολουθεί τη λογική πως η επιστήμη δεν έχει τίποτα να πει για το υπερφυσικό, επειδή οι μέθοδοι της επιστήμης, ως έχουν, εξαιρούν τα υπερφυσικά αίτια. Προσωπικά διαφωνώ κάθετα με αυτήν τη θέση. Αν πράγματι έχουμε μια εσωτερική αίσθηση που μας λέει για μια μη παρατηρήσιμη πραγματικότητα που είναι σημαντική για τον άνθρωπο και επηρεάζει τις ζωές μας, τότε θα πρέπει να μπορούμε να παρατηρήσουμε την επίδραση αυτής της πραγματικότητας με επιστημονικά μέσα.

Αν η εσωτερική αίσθηση κάποιου ανθρώπου τον προειδοποιούσε για έναν επικείμενο σεισμό που δεν είχε προβλέψει η επιστήμη και συνέβαινε ακριβώς όταν τον είχε προβλέψει εκείνος, τότε θα είχαμε αποδείξεις για μια εξωαισθητική πηγή γνώσης. Μέχρι στιγμής δεν έχουμε αποδείξεις ότι αυτά που αισθάνονται οι άνθρωποι όταν νομίζουν πως έρχονται σε επαφή με το υπερφυσικό ανταποκρίνονται σε οτιδήποτε έξω από το μυαλό τους, οπότε δεν έχουμε κανέναν λόγο να βασιζόμαστε στα αισθήματα αυτά όταν προκύπτουν. Ωστόσο, αν προκύψουν ποτέ τέτοια στοιχεία, τότε οι επιστήμονες θα πρέπει να τα εξετάσουν, είτε τους αρέσει, είτε όχι.

Δεν μπορούμε να κρύψουμε κάτω από το χαλί τα διάφορα σοβαρά προβλήματα που δημιούργησε η επιστημονική επανάσταση και την απότομη αύξηση της δυνατότητας της ανθρωπότητας να εκμεταλλευτεί τους φυσικούς πόρους την οποία προξένησε η τεχνολογία. Δεν θα υπήρχαν τα προβλήματα του υπερπληθυσμού, της ρύπανσης, της υπερθέρμανσης του πλανήτη ή της απειλής του πυρηνικού ολοκαυτώματος, αν δεν τα είχε δημιουργήσει η επιστήμη. Η αυξανόμενη έλλειψη εμπιστοσύνης για την επιστήμη που υπάρχει τώρα στις Η.Π.Α. μπορεί εν μέρει να εξηγηθεί από τα επαίσχυντα παραδείγματα επιστημόνων που απασχολούνται σε εταιρείες πετρελαίου, τροφίμων, καπνού και φαρμάκων και έχουν συμβάλει στον άδικο θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων, επιτρέποντας την πώληση προϊόντων που οι επιστήμονες αυτοί γνώριζαν πολύ καλά πως δεν ήταν ασφαλή.

Αλλά μήπως θέλει κανείς να επιστρέψει στην προ επιστήμης εποχή, όταν η ανθρώπινη ζωή ήταν δύσκολη, άγρια και σύντομη; Ακόμα και η φωτιά ήταν κάποτε μια νέα τεχνολογία, και από τότε πολλοί άνθρωποι έχουν πεθάνει σε φωτιές. Δεν σταματάμε όμως να ανάβουμε φωτιά. Τα μη ασφαλή προϊόντα επισκιάζονται από τα φάρμακα, τα τρόφιμα, την ιατρική γνώση και τις τεχνολογίες που έχουν κάνει τις ζωές μας κατά πολύ καλύτερες από το όχι και τόσο μακρινό παρελθόν. Τουλάχιστον στις αναπτυγμένες χώρες, οι γυναίκες τώρα σπάνια πεθαίνουν στη γέννα, και τα περισσότερα παιδιά ζουν και γίνονται ενήλικες. Αυτό δεν ίσχυε μέχρι και πριν από μερικές γενιές. Αντίθετα με τους προγόνους μας, οι περισσότεροι από εμάς ζούμε μεγάλες, ικανοποιητικές ζωές, χωρίς πολύ πόνο και ταλαιπωρίες. Οι ηλικιωμένοι είναι τόσοι πολλοί πλέον που έχουν αρχίσει να γίνονται κοινωνικό πρόβλημα. Όλα αυτά είναι αποτελέσματα της επιστημονικής προόδου.

Τα προβλήματα που έχει επιφέρει η κακή χρήση της επιστήμης μπορούν να λυθούν μόνο με τη χρήση της επιστημονικής μεθόδου και με την πιο λογική συμπεριφορά από πλευράς των επιστημόνων, των πολιτικών, των εταιρειών και των πολιτών κάθε κοινωνικής τάξης. Η θρησκεία, ως έχει σήμερα, με την εμμονή της στη στενομυαλιά και την αρχαία μυθολογία, δεν συμβάλλει καθόλου στη δημιουργία ενός καλύτερου, ασφαλέστερου κόσμου. Για την ακρίβεια, η θρησκεία αντιτίθεται ενεργά και δυναμικά στο στόχο αυτό.

Η θρησκεία έχει καταστρέψει την εμπιστοσύνη μας με τις απανωτές αποτυχίες της. Χρησιμοποιώντας την εμπειρική μέθοδο, η επιστήμη εξάλειψε την ευλογιά, ανέβασε τον άνθρωπο στο φεγγάρι και ανακάλυψε το DNA. Αν η επιστήμη δεν δούλευε, θα την είχαμε εγκαταλείψει. Η εμμονή μας με τη θρησκεία μάς έφερε την ιερά εξέταση, ιερούς πολέμους και μισαλλοδοξία. Η θρησκεία δεν δουλεύει, αλλά δεν λέμε να την εγκαταλείψουμε.

Η επιστήμη μάς πετάει στο φεγγάρι. Η θρησκεία μάς πετάει πάνω σε κτίρια.

Η επιστήμη δεν πρόκειται να εγκαταλείψει την προσήλωσή της στην αλήθεια. Και η θρησκεία δεν πρόκειται να εγκαταλείψει την προσήλωσή της στις ανοησίες. Και για αυτόν το λόγο καλώ τους επιστήμονες και όλους τους σκεπτόμενους ανθρώπους να επικεντρωθούν στο να μειώσουν την επιρροή της θρησκείας στον κόσμο, με υπέρτατο στόχο την τελική πτώση της ανόητης πίστης. Το μέλλον μας εξαρτάται από αυτό.

Όπως δηλαδή όλα τα παιδιά, μέχρι τη στιγμή όπου επαναλαμβανόμενες (μη) απαντήσεις όπως «γιατί έτσι!» ή, ακόμα καλύτερα, «γιατί η γάτα έχει ένα αυτί» (στο όποιο εννοείται απάντησα «γιατί η γάτα έχει ένα αυτί; Τί έπαθε;»), επιτυγχάνουν τον στόχο τους και η υπακοή τρώει την περιέργεια λάχανο.

Όχι, δεν είμαι μάγκας που κατάφερα να βγω σκεπτόμενη και (μονίμως) περίεργη, σε μια κοινωνία που επαινεί την πίστη ως υπέρτατη αρετή και που σταμπάρει τα μέλη της προτού αυτά περπατήσουν καν, τοποθετώντας μια αόρατη ταμπέλα την οποία με τόση μαεστρία κατάφεραν να εμφυτεύσουν στο μεδούλι της ταυτότητας ενός ατόμου, τόσο βαθιά, ώστε να μοιάζει αδιανόητο να την αποποιηθεί κανείς.

Μάγκες βλέπω γύρω μου όλο και περισσότερους. Μάγκες που μεγάλωσαν σε σπιτικά όπου ο σκοταδισμός κυριαρχούσε. Μάγκες που τους κατήχησαν και τους καταπίεσαν, και αυτοί δεν το έβαλαν κάτω. Μάγκες που τα βάλανε με την ίδια τους την οικογένεια και τον περίγυρό τους και δεν λύγισαν. Και τους βγάζω το καπέλο. Εγώ απλά ήμουν τυχερή και ήρθα στον κόσμο μέσα σε μια οικογένεια που πάντα είχε μια απάντηση για κάθε «γιατί», έστω και αν αυτή ήταν «δεν ξέρω». Είχα την τύχη να μεγαλώσω σε ένα σπιτικό που αγαπούσε τη γνώση, και που η πίστη το είχε αφήσει ανέγγιχτο.

Κι έτσι η ιστορία μου δεν έχει να κάνει με αποχαιρετισμούς αλλά με ένα άλλου είδους πέρασμα: το πέρασμα από την απάθεια στην ενεργή δράση υπέρ του ορθολογισμού και κατά της πιο αβάσταχτης σκλαβιάς που υπάρχει. Της σκλαβιάς της οποίας τα θύματα αγαπάνε τις αλυσίδες τους και τις υπερασπίζονται με απαράμιλλο πάθος, ενώ προσπαθούν να δέσουν χειροπόδαρα με τα ίδια δεσμά τους πάντες. Της σκλαβιάς που επεκτείνεται ανενόχλητη μέσα στα σχολεία, τα νοσοκομεία, τα δικαστήρια, που αλλοιώνει την πραγματικότητα, προμοτάρει μίση και διαχωρισμό, δημιουργεί ανθρώπους δεύτερης κατηγορίας, καπηλεύεται πλούτο και δόξα, έχοντας για έμβλημα έναν μαραγκό από την Ιουδαία ο οποίος, από τα λεγόμενα που του αποδίδουν αμφίβολες πηγές, ούτε τον πλούτο γούσταρε ούτε την υποκρισία μέσα στην οποία ζούνε οι οπαδοί του, βυθισμένοι στην πεποίθηση τους ότι είναι καλύτεροι από όλους αυτούς που μένουν σπίτι την Κυριακή και τρώνε χοτ ντογκ τη μεγάλη Παρασκευή. Της σκλαβιάς που τρυπώνει στην κρεβατοκάμαρά μου, που αυθαίρετα παίρνει το δικαίωμα να επέμβει στο σώμα μου, να με αποκαλέσει πόρνη δημοσίως χωρίς να ενοχληθεί κανείς και να γαλουχήσει τα δικά μου παιδιά με ιδανικά αμφιβόλου ποιότητας και «γνώση» που μόνο ως τέτοια δεν θα έπρεπε να θεωρηθεί.

Κάποτε ήμουν ένας φιλειρηνικός άνθρωπος. Κάποτε πίστευα όντως ότι το να είσαι καλός χριστιανός σήμαινε ότι είσαι και καλός άνθρωπος, παρόλο που είχα την τύχη να μην υπάρξω ποτέ χριστιανή. Κάποτε δεν είχα καμία διάθεση να ασχοληθώ με το θέμα και πίστευα ότι ο κόσμος είναι αρκετά μεγάλος για όλους. Τώρα πλέον δεν ισχύει τίποτα από τα παραπάνω. Αυτό είναι το ταξίδι μου.

Οι γονείς μου εκ διαμέτρου διαφορετικοί. Ο πατέρας μου —γνωστός και ως ροφός για τις απίστευτες επιδόσεις του στις καταδύσεις και το ψαροντούφεκο— ουδέποτε πίστευε σε «διαβόλους και τριβόλους» και άλλες ανοησίες, όπως ο ίδιος έλεγε. Είναι ένας πανέξυπνος άνθρωπος που τρέφει ιδιαίτερη αγάπη για τη γνώση και την επιστήμη.

Το σπίτι μας ήταν πάντα τίγκα στο βιβλίο. Τόμοι ολόκληροι η ιστορία της ανθρωπότητας από τους παγκοσμίους πολέμους μέχρι τον Όμηρο και από την αρχαία Αίγυπτο μέχρι τα ηφαίστεια του πλανήτη. Το αγαπημένο του θέμα ήταν πάντα η ιστορία. Η αδυναμία του ήμουν εγώ, και έτσι ποτέ δεν μου κράτησε κακία όταν ζωγράφιζα μελισσούλες πάνω από την πανοραμική έκρηξη της Αίτνας ή όταν έβαζα κερατάκια στην φωτογραφία του Χίτλερ. Όταν ο πάλαι ποτέ ορκισμένος εργένης αποφάσισε να νοικοκυρευτεί, κόντευε ήδη τα πενήντα. Είχε ζήσει τη ζωή του ακριβώς όπως εκείνος ήθελε, δίχως συμβιβασμούς και “πρέπει”, και σαφώς δίχως θρησκεία. Και ήξερε ακριβώς τι ήθελε: «Ένα κοριτσάκι να μπλέκεται στα πόδια μας και να του κάνουμε τα μαλλιά κοτσιδάκια». Και αυτό ακριβώς απέκτησε, εμένα!

Για κακή του τύχη, τον θρησκευτικό γάμο δεν τον γλίτωσε. Τότε δεν είχε και άλλη επιλογή. Φρόντισε όμως να δείξει τον «σεβασμό» του στο «μυστήριο», ακριβώς όπως του άρμοζε, και εμφανίστηκε στη Μονή Βλατάδων στα Κάστρα της Θεσσαλονίκης με τη νύφη παραμάσχαλα και τον ανήλικο γιο ενός φίλου. Τελευταία στιγμή βούτηξε έναν Ιταλό τουρίστα από το προαύλιο για μάρτυρα και είπε στον παπά να τα πει «γρήγορα γρήγορα να τελειώνουμε!». «Εδώ που ήρθες τέκνο μου όλα θα τα ακούσεις», τον προειδοποίησε ο παπάς που τον κοιτούσε με μισό μάτι.

«Βλακείες», μου είπε αργότερα ο ροφός, «ούτε είκοσι λεπτά δεν έκανε».

Η μητέρα μου είναι χριστιανή ορθόδοξη. Ή τουλάχιστον έτσι νομίζει. Δυστυχώς έχει καταπιεί αμάσητο το παραμύθι ότι ελληνισμός ίσον ορθοδοξία, και αγαπά τις παραδόσεις του τόπου της. Έχει τις εικονίτσες της και προσεύχεται ανελλιπώς κάθε βράδυ. Η κακομοίρα έχει τραβήξει τα πάνδεινα με τον άνδρα που έτυχε να ερωτευτεί, και αργότερα με την κόρη που της έλαχε. Όμως η χριστιανοσύνη της δεν είναι τίποτα παραπάνω από ντεϊσμός ή, στην καλύτερη, έστω πανθεϊσμός. Όλοι καλοί είναι στα μάτια της, βουδιστές, μωαμεθανοί, άθεοι, αρκεί να είναι καλοί άνθρωποι, όχι για τον θεό αλλά για τους ίδιους.

Ο θεός της δεν ασχολείται ιδιαίτερα με τον κόσμο που δημιούργησε, και οι απόψεις της θα έκαναν την ultra θεούσα γειτόνισσα να τρέξει να βρει παπά για άμεσο αφορισμό.
«Πιστεύεις ότι υπάρχει παράδεισος;» τη ρωτάω συχνά.
«Όχι βέβαια. Όταν πεθαίνουμε μας τρώνε τα σκουλίκια.»
«Και πιστεύεις ότι υπήρξε το φίδι που μιλούσε;»
«Καλά, βλαμμένο είσαι; Μιλάν τα φίδια;”
«Ναι, αλλά το γράφει…»
«Ναι, αλλά σε ποιόν απευθύνεται; Ίσα οι γιδοβοσκοί της ερήμου που τρώγανε ο ένας τον άλλον και ίσα εμείς;»
«Άρα το παραδέχεσαι ότι δεν είναι θεόπνευστα.»
«Μα εννοείται ότι τα γράψανε άνθρωποι, παιδί μου. Για τότε καλά ήταν. Τώρα ξέρουμε.»
«Και γιατί προσεύχεσαι;»
«Εσύ γιατί κάνεις γιόγκα; Σε είδα εγώ με το κεφάλι στο πάτωμα και τα ποδάρια πάνω!» … και συνεχίζει…

Στο σπίτι ο διάλογος ήταν το μόνο πράγμα που θεωρούνταν ιερό. Γιατί μπορεί η μητέρα μου να μη γλίτωσε την πλύση εγκεφάλου, αλλά ο θεούλης, τα κομποσχοίνια και οι άγιοι ωχριούσαν μπροστά στους αρχαίους φιλοσόφους και τον Σαίξπηρ που είχαν κλέψει την καρδιά της προ πολλού.

Τόσο ο πατέρας μου όσο και η μητέρα μου είχαν κάτι που τους ένωνε, παρ’ όλες τις διαφορές τους. Και οι δύο αγαπούσαν τη γνώση. Τη λάτρευαν! Και μεταξύ τους είχαν καταφέρει να δημιουργήσουν έναν παράδεισο σοφίας και επιστήμης, όπου η γνώση ήταν το ζητούμενο και όχι το εισιτήριο μιας ντροπιασμένης εξόδου σε κάποιο άλλο παραμύθι που όλοι γνωρίζουμε.

Η μητέρα μου με έμαθε να διαβάζω πολύ πριν πάω σχολείο. Οι συζητήσεις στο σπίτι ήταν καθημερινές. Διαβάζαμε το παραμύθι και μετά το συζητούσαμε και βρίσκαμε μαζί το ηθικό μάθημα. Η μητέρα μου με έμαθε να έχω τη δύναμη να αποφασίσω ότι το σωστό και το λάθος δεν είναι θέμα πίστης, αλλά θέμα λογικής. Δεν υπήρχε ούτε προσευχή ούτε νηστεία στο σπίτι μας, αλλά ούτε υπήρξε ποτέ κριτική της θρησκείας. Ήμασταν καθ’ όλα secular.

Ένα ατυχές γεγονός στις πρώτες τάξεις του δημοτικού με γλίτωσε από τον βαρετό και επικίνδυνο για τον παιδικό νου υποχρεωτικό εκκλησιασμό. Σαν παιδάκι σιχαινόμουν τα πάντα. Το κάθε σκεύος έπρεπε να πλυθεί μπροστά μου για να δεχτώ να το χρησιμοποιήσω. Φανταστείτε το σοκ που δέχτηκα όταν είδα γέρους με σάλια που τρέχουν, γυναίκες με μαντίλες και λίγα δόντια και δεκάδες συμμαθητές μου όλοι να γλύφουν το ίδιο κουταλάκι αφού περίμεναν τη σειρά τους.

Μουλάρωσα! Έβαλα τα κλάματα. Αρνήθηκα να κοινωνήσω. Μου είπαν ότι θα φωνάξουν τους γονείς μου και «θα δεις τι έχεις να πάθεις!». Την επόμενη μέρα ήρθε ο ροφός στο σχολείο και από τότε δεν ξαναεκκλησιάστηκα ποτέ στη ζωή μου.

Τα θρησκευτικά μού άρεσαν. Δεν είχε τη ίδια γνώμη όμως και ο κοιλαράς παπάς που τα δίδασκε. Δεν του άρεσαν οι ερωτήσεις. Το «γιατί» δεν είχε θέση στην αιώνια δικτατορία του καλού θεού. «Αν ο μοναχισμός είναι κάτι θεάρεστο και αν όλοι μας πρέπει να κάνουμε θεάρεστα πράγματα, αν γίνουν όλοι μοναχοί σύντομα δεν θα υπάρχουν άνθρωποι. Αυτό θέλει ο θεός;»… «Δηλαδή όταν έφτιαξε την κιβωτό ο Νώε, όλα τα ζώα ζούσαν εκεί κοντά; Είχε κοάλα το Ισραήλ; Και τι τα τάιζε; Πώς και δεν φάγανε το ένα το άλλο;»

Πάντως, χαίρομαι που μέχρι ένα σημείο παρακολούθησα το μάθημα. Στην ουσία ήταν η πρώτη μου επαφή με τη θρησκεία. Μέχρι τότε ήξερα ότι υπάρχει, αλλά δεν ήξερα τι σημαίνει να πιστεύεις, και σε τι ακριβώς πίστευαν όσοι πίστευαν. Για χρόνια μάλιστα είχα την πεποίθηση ότι η θρησκεία ήταν πράγμα καλό, βοηθούσε τους ανθρώπους να γίνουν καλύτεροι. Χωρίς να το θέλω, χωρίς να δασκαλευτώ, έτεινα προς τη θέση της μητέρας μου χωρίς να βάζω ταμπελίτσες στον εαυτό μου. Τότε δεν ήξερα. Δεν είχα καν μπει στον πειρασμό να διαβάσω την «Αγία Γραφή».

Ο σπόρος που επιχείρησαν να φυτέψουν δεν έπιασε. Η πίστη άλλωστε δεν είναι θέμα επιλογής. Ή πιστεύεις κάτι ή όχι. Όσο και να προσπαθήσω δεν μπορώ να επιλέξω συνειδητά να πιστέψω ότι ένας ροζ ελέφαντας κρύβεται στη ντουλάπα μου και γίνεται αόρατος τη στιγμή που ανοίγω την πόρτα (αν και άντε να αποδείξεις ότι δεν είναι έτσι).

Τον χριστιανικό θεό τον απέρριψα σχετικά γρήγορα. Νομίζω το παράδειγμα της θυσίας του Ισαάκ και τα μωρά των —ασχέτων με την αψιμαχία— Αιγυπτίων που θανατώθηκαν από το άγιο πνεύμα που ήταν ο θεός ο ίδιος αλλά δεν μπορούσε να ξεχωρίσει ποια μωρά να σφάξει και ποια να αφήσει ήσυχα, αν δεν μαρκάρανε τις πόρτες οι Ισραηλίτες με σταυρό, ήταν αρκετά για να με πείσουν ότι όλα αυτά είναι μπούρδες. Η απαλλαγή δεν άργησε να έρθει. Και πάλι ο ροφός καθάρισε, αφού όμως του το ζήτησα εγώ.

Όμως η ανθρώπινη φύση και το πόσο ευάλωτοι νοιώθουμε —όχι μπροστά στο θάνατο, γιατί ο θάνατος δεν είναι κάτι που συνήθως απασχολεί επί της ουσίας τον εγκέφαλο δεκατριάχρονων κοριτσιών— συνηγορούν δυστυχώς στο να προσδώσουν στις παρηγορητικές αρλούμπες μια κάποια σοβαρότητα, όσο ανυποστήρικτη και αν είναι αυτή.

Οι ορμόνες χτυπούν κόκκινο, οι καρδιές αρχίζουν να χτυπούν για πρώτη φορά, και ανείπωτες τραγωδίες, όπως το να βγάλεις σπυράκι στο κούτελο την παραμονή του πάρτι ή το να βγάλει αυτός που σου αρέσει το ραβασάκι που του έστειλες στη φόρα, παίρνουν τεράστιες κοινωνικές διαστάσεις. Σε κάνουν να σκεφτείς ότι θα ήταν πολύ ωραίο και απείρως πρακτικό αν υπήρχε κάποιος εκεί πάνω που να σε αγαπούσε, να φρόντιζε για το καλό σου και να άκουγε όταν του μιλούσες μέσα στο κεφάλι σου.

Έτσι κι εγώ συχνά κατέφευγα σε παζάρια, αν και σπανίως χρησιμοποιούσα την λέξη θεός. Οι «προσευχές» μου ήταν περισσότερο του στυλ «Σε παρακαλω θεέ μου/σύμπαν. Κάνε να περάσω το τεστ αύριο» (καλού κακού μελετούσα πάντως) ή «Σε παρακαλώ θεέ μου/σύμπαν, κάνε να με πάρει τηλέφωνο ο τάδε» (ίσως θα έπρεπε να το ραφινάρω λιγάκι γιατί ο παντοδύναμος πότε δεν άκουγε και πότε δεν καταλάβαινε ότι η υπόλοιπη πρόταση «…και κάνε ο τάδε να μην είναι λαμόγιο» εξυπακούετο.)

Όταν σε κάποια στιγμή κατέληξα σε οικοτροφείο στην Αγγλία, τα πράγματα σκουρύνανε. «Πόσες γυναίκες έχει ο μπαμπάς σου;» με ρώτησε κάποια κοπέλα από το Μπρουνάι, αφού με είχε πρήξει με ιστορίες για τον θεό. «Μόνο μια. Αλλά είναι μέλος της μαφίας, οπότε μη μου κολλάς.»

Σιγά σιγά έβλεπα γύρω μου πόσο παρανοϊκή είναι η πίστη. Έβλεπα τα παιδάκια στην Αφρική να πεθαίνουν, και ψυχοπαθείς να εισβάλλουν σε παιδικούς σταθμούς και να δολοφονούν νήπια. Ένιωσα ανείπωτη ντροπή. Ήταν σαν να είχα την εγωιστική απαίτηση να παρατήσει ο παντοδύναμος, ή έστω «το σύμπαν», όπως νοούσα εγώ τον θεό, όλη αυτή τη δυστυχία κατά μέρος για να εξασφαλίσει σε μένα για παράδειγμα μια ηλιόλουστη μέρα στην εξέδρα του γηπέδου (μη χαλάσει το μαλλί). Φυσικά ο συλλογισμός έβγαλε φτερά και πέταξε. Για πρώτη φορά το πρόβλημα του κακού στον κόσμο με κοιτούσε κατάματα. Είχα διαβάσει φυσικά αρκετά από τα συγγράμματα των Αρχαίων και δεν ήμουν κουτορνίθι στη φιλοσοφία. Μέχρι τότε όμως φιλοσοφία και σκληρή, κρύα πραγματικότητα βρίσκονταν σε χώρους διαφορετικούς, στην ουτοπία του ιδεώδους όπου κατοικεί ένα μεγάλο μέρος των teenagers. Το «γιατί» επανήρθε.

Γιατί έπρεπε να πεθάνουν τα παιδάκια στο Ντανμπλέην της Σκωτίας; (16 νήπια και μια δασκάλα βρήκαν φριχτό θάνατο το 1996, όταν ψυχικά άρρωστος άνδρας 43 ετών εισέβαλε στον παιδικό σταθμό και άρχισε να πυροβολεί αδιακρίτως). Γιατί πεθαίνουμε ούτως η άλλως; Σε τι χρησιμεύει η ζωή, μια ασήμαντη κουκκίδα μπροστά στην αιωνιότητα; Υπάρχει κάτι; Αν υπάρχει μια ανώτερη δύναμη, γιατί πρέπει να μας τιμωρεί με τον θάνατο; Σάμπως δεν μπορούσε να μας δημιουργήσει αθάνατους εξ αρχής, να τελειώνει το ζήτημα; Και αν όντως είναι η ζωή μια δοκιμασία, γιατί δεν ρωτηθήκαμε πριν έρθουμε στη γη ως πόκεμον του θεού; Και αν όντως έτσι συμβαίνει (γιατί θεός είναι, ό,τι θέλει κάνει), είναι ηθικό να εξαναγκαζόμαστε μέσω της φυσικής γέννησής μας να λάβουμε μέρος σε μια κοσμική σαπουνόπερα, της οποίας την έκβαση ελέγχει ο ίδιος που μας τιμωρεί (αν και την ιδέα της τιμωρίας δεν την έχαψα ποτέ), όταν το σενάριο της δικής μας ζωής (το οποίο έχει γράψει και γνωρίζει εκ των προτέρων αυτός) δεν είναι της αρεσκείας του;

Και έπειτα… αν μας βλέπει μια οντότητα εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο, όταν κάνουμε την ανάγκη μας, όταν ακούει την κάθε σκέψη μας και μπαίνει στα όνειρά μας. Τι αβάσταχτη τυραννία! Ακόμα και η αιωνιότητα τού ανήκει. Ούτε όταν πεθάνουμε δεν γλιτώνουμε από δαύτον. Όχι μόνο δεν ήταν καθόλου λογικό το όλο θέμα, αλλά ήταν και ανήθικο μέχρι το κόκαλο. Καθόλου πρέπον για τον απείρως καλό θεό που προσπαθούν να πλασάρουν. Του θύμωσα για καμιά βδομάδα (του θεού/σύμπαντος), έπειτα ξύπνησα ένα πρωί και ήμουν ήρεμη. Ήμουν δεκαέξι ετών και πλέον άθεη.

Έπειτα ανακάλυψα την επιστήμη και την ερωτεύτηκα! Τα βασικά τα είχα ήδη μάθει στην Ελλάδα (τη Θεωρία του Δαρβίνου δεν την πρόλαβα, δεν ξέρω αν διδάσκεται, αλλά ο ροφός είχε και τους δυο τόμους στην βιβλιοθήκη του κι έτσι την γνώριζα από πριν), όταν όμως επέλεξα μαθήματα επιλογής τη φυσική και τη βιολογία, ένας θαυμαστός καινούριος κόσμος ανοίχτηκε μπροστά μου, κι εγώ χάθηκα μέσα του φορώντας με υπερηφάνεια την άσπρη ρόμπα του εργαστηρίου.

Πιθανότατα θα ήμουν τώρα βιολόγος αντί για δικηγόρος, αν δεν είχε συμβεί ένα γεγονός στην τάξη το οποίο α) έγινε η αιτία να με διώξουν από το μάθημα της βιολογίας και β) αποδεικνύει περίτρανα ότι η τελική μου επιλογή να γίνω δικηγόρος ήταν πέρα για πέρα ορθή. Δεν θα επεκταθώ. Αρκεί να αναφέρω ότι το γεγονός περιλάμβανε ποντικάκια να τρέχουν ελεύθερα στο σχολείο κι εμένα να υπερασπίζομαι με πάθος το συνταγματικά (!) κατοχυρωμένο δικαίωμα μου να αρνηθώ ενέργειες που πήγαιναν κόντρα στις αρχές μου (vivisection).

Το μικρόβιο με είχε όμως καταλάβει. Όσο περισσότερο διάβαζα για το πόσο απίστευτα πολύπλοκη είναι η φύση, τόσο πιο μακρινή φαινόταν η απλοϊκή «εξήγηση» ενός δημιουργού. Η απαράμιλλη σκληρότητα και τα σημάδια που απέμειναν, χαρακτηριστικά που η πορεία της εξέλιξης άφησε πίσω σαν ζωντανά απολιθώματα μέσα στο ίδιο μας το σώμα, η σκωληκοειδής απόφυση, ο κόκκυγας, οι φρονιμίτες… Η απεραντοσύνη του σύμπαντος, ό,τι κοντινότερο μπορώ να σκεφτώ με την αιωνιότητα. Η βία, η αρμονία, η γλώσσα με την οποία το σύμπαν μάς ψιθυρίζει τα μυστικά του με μαθηματικές εξισώσεις. Αστέρια γεννιούνται και πεθαίνουν, μαύρες τρύπες καταβροχθίζουν το ίδιο τους το φως. Το «γιατί» επέστρεψε.

Αν ο κόσμος και η ανθρώπινη φύση διψάνε για μαγεία γιατί την ψάχνουν σε λάθος μέρος; Γιατί αρκούμαστε στην άγνοια όταν η γνώση μάς περιμένει; Γιατί είναι σημαντικότερο να διατηρηθεί ένας αρχαίος μύθος στο ακέραιο από το να κατανοήσουμε λίγο καλύτερα την ύπαρξή μας; Γιατί απαξιώνεται το χειροπιαστό θαύμα όχι μόνο της ζωής μας καθ’ αυτής, αλλά και της ικανότητάς μας να αντιληφθούμε το στατιστικά θαυμαστό αυτό γεγονός, να κατανοούμε έστω και ελάχιστα, αλλά κάθε φορά περισσότερα, να έχουμε την ικανότητα, την αφάνταστη πολυτέλεια, να αισθανόμαστε και να φιλοσοφούμε; Γιατί δεχόμαστε ιδεολογίες που προτρέπουν τον άνθρωπο να απορρίπτει στην ουσία τη ζωή του τώρα, εξυμνώντας παράλληλα μια «άλλη ζωή», την μετά θάνατο, την οποία κανείς δεν είδε, κανείς δεν γεύτηκε, και η ύπαρξη της οποίας στοιχειοθετείται μόνο μέσω πίστης (δηλ. χωρίς να γνωρίζουμε); Θύμωσα τότε, θυμάμαι. Θύμωσα για τον κακομοίρη τον Γαλιλαίο. Δεν νομίζω ότι το ξεπέρασα ποτέ…

Πολλές φορές διαφωνώ έντονα με πιστούς. Είναι λογικό άλλωστε. Οι θέσεις μας είναι εκ διαμέτρου αντίθετες. Εγώ δεν γνωρίζω τι ακριβώς υπάρχει μετά τον θάνατο, και κάποιοι ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν ΕΠΑΚΡΙΒΩΣ τι μας περιμένει, λεπτομερέστατα. Πάντως υπάρχει κάτι στο οποίο όλοι συμφωνούμε. Ότι υπάρχει ζωή πριν το θάνατο. Και η ζωή αυτή ξεφτιλίζεται. Ο ίδιος ο όρος «θαύμα» ξεφτιλίζεται όταν αναλώνεται στο να περιγράψει κάτι τόσο μπανάλ, όσο η εμφάνιση δακρύων από αίμα σε κάποιο αγαλματίδιο στη Φατίμα, ενώ ταυτόχρονα η θαυμαστή εξελικτική πορεία των ειδών, έμβιων όντων σε έναν μικρό και ασήμαντο, όσο ένας κόκκος άμμου στην έρημο, πλανήτη δέχεται από παντού επιθέσεις.

Για χρόνια το αηδιαστικό τέρας που λέγεται θρησκεία με είχε αφήσει ήσυχη. Πίσω στη σπηλιά του, δεν είχε την παραμικρή θέση στη ζωή μου. Υποθέτω ότι αν με ρωτούσε κάποιος εκείνη την εποχή, δεν θα δίσταζα να απαντήσω ότι είμαι άθεη. Όμως αυτή μου η «ιδιότητα» δεν ήταν σχετική με τη ζωή μου. Είχα βγάλει τον ανύπαρκτο θεό από τη ζωή μου, και δεν ανάλωνα χρόνο με τέτοιου είδους βλακείες. Η αλήθεια είναι ότι έκρινα καταστάσεις επιλεκτικά. Καταδίκαζα και χλεύαζα (στον προσωπικό χώρο του εγκεφάλου μου, ποτέ ανοιχτά εφόσον δεν υπήρχε πρόκληση) τα άκρα, ασχέτως του χώρου από τον οποίο προέρχονταν. Για παράδειγμα, όταν γνώρισα μια από τους συγκατοίκους μου, το πρώτο που σκέφτηκα ήταν: «Δεν θα τα πάμε καθόλου καλά».

Στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, αλλά και για δυο μήνες αφότου ξεκίνησε η συγκατοίκησή μας, δεν είχα ιδέα πώς ήταν η γυναίκα κάτω από το κάλυμμα. Μέλος της βασιλικής οικογένειας του Ομάν, η Αϊσά έφτασε στη Βρετανία πακεταρισμένη πλήρως. Το μόνο που ήταν ορατό αρχικά ήταν τα πανέμορφα μάτια της. Ο σκεπτικισμός της για εμάς τους Δυτικούς ήταν εμφανής. Εμφανής ήταν όμως επίσης και η επιθυμία της να βρίσκεται μαζί μας, να συμμετέχει, να νιώσει άνθρωπος έστω και για λίγο. Δεν το γνωρίζαμε τότε, αλλά η Αϊσά ήταν παντρεμένη και είχε έναν γιο.

Για μήνες παρίστανε την άρρωστη με τη συνδρομή της μητέρας της —η οποία όμως δήλωσε εξ αρχής ότι λύση τελικά δεν υπήρχε— ώστε να καθυστερήσει ο προκαθορισμένος γάμος της με τον εξάδερφό της, τον οποίο σιχαινόταν. Άλλος άνδρας δεν υπήρχε. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Φυλακισμένη πίσω από μια μπούργκα, καθηλωμένη από φόβο, όταν μόνο ένα ελαφρώς απρεπές σχόλιο του θεράποντος γιατρού της μετά από ένα ατύχημα (ο οποίος ουδέποτε την εξέτασε, όντας άνδρας, και αρκέστηκε στο να βρίσκεται πίσω από το παραβάν όσο γυναίκες νοσοκόμες εξέταζαν την ασθενή και φώναζαν τα ευρήματά τους στον γιατρό) ήταν αρκετό να την τρομοκρατήσει για μήνες.

Πάντως λύση δεν βρέθηκε. Παντρεύτηκε αυτόν που σιχαίνονταν και έκανε ένα παιδί. Η μοναδική «νίκη» της ήταν όταν τον έπεισε να δώσει τη συγκατάθεσή του για να βρεθεί η Αϊσά στο Μπράϊτον για μεταπτυχιακό που ουδέποτε θα χρησιμοποιούσε. Μαζί της, πέντε τυχερές για να την συνοδεύουν.

Η εστία ήταν μεικτή, αλλά η Αϊσά δεν τόλμησε ποτέ να το πει. Ήθελε την εμπειρία ατόφια και διψούσε για γνώση. Σε λίγο καιρό ξεθάρρεψε, και η μπούργκα έδωσε τη θέση της σε κομψά κοντομάνικα με μανικάκι.

Πανέμορφη γυναίκα, μέσα και έξω, η Αϊσά άνθισε. Ούτε μια φορά δεν μίλησε για τον προφήτη. Ούτε μια φορά δεν μίλησε για το Ισλάμ, αλλά όλοι γνωρίζαμε ότι πίστευε βαθιά. Ποτέ δεν την είδα να βάζει αλκοόλ στα χείλη της, σε αντίθεση με εμάς.

Μια μέρα όμως έλαβε ένα τηλεφώνημα και ακολούθησε πανικός. Κάποιος την ειδοποίησε ότι θα έρχονταν «επισκέπτες», αλλιώς μεταφρασμένο, «κλιμάκιο ελέγχου». Τα αγόρια διώχθηκαν άρον άρον. Τα άδεια μπουκάλια τεκίλας από το πάρτι της χθεσινής μέρας εξαφανίστηκαν. Κάποια από αυτά κατέληξαν στον φούρνο μικροκυμάτων και στα ράφια της κουζίνας. Όταν ήρθαν οι «απλά περνούσαμε από το Λονδίνο και είπαμε να δούμε τι κάνει αυτή η ψυχή», τα βρήκαν όλα τέλεια.

Όταν έφυγα την ρώτησα. Άλλος δρόμος δεν υπάρχει; «Του ανήκω!» μου απάντησε, «ακόμα και αν αυτό δεν μου αρέσει». Και το «γιατί» επέστρεψε στο μυαλό μου.

Γιατί εμείς οι γυναίκες είμαστε τόσο πρόθυμες να δεχτούμε ότι είμαστε κατώτερες; Γιατί τόσο μεγάλο ποσοστό ανθρώπων δεν θεωρεί επιεικώς παράλογη την ιδέα και μόνο της ιδιοκτησίας ανθρώπων; Γιατί αγαπάμε τα δεσμά μας; Είναι ειλικρινή τα πιστεύω αυτά ή υπαγορεύονται από τον φόβο; Γιατί δεν είναι προφανές ότι μια γυναίκα που σέβεται την θρησκεία που την υποβιβάζει σε αντικείμενο είναι το ίδιο παράταιρο με έναν μαύρο που σέβεται την ΚΚΚ;

Δεν την ξαναείδα ποτέ. Αλλά η Αϊσά κατάφερε κάτι που μέχρι αυτή τη στιγμή δεν είχε καταφέρει κανένας: να με θυμώσει! Να με κάνει να αισθανθώ πόσο λίγη είμαι και πόσο ανώφελο είναι απλά να λες αόριστα ότι διαφωνείς με κάτι, ιδιαίτερα όταν αυτό το κάτι αγγίζει κοντινούς σου ανθρώπους, και είσαι πλέον αδύναμος να τους βοηθήσεις να αποκτήσουν όλα αυτά που εσύ θεωρούσες μέχρι τώρα δεδομένα, όπως το δικαίωμα να μην αναγκαστεί καμιά γυναίκα ποτέ να πλαγιάσει με κάποιον που σιχαίνεται, πόσο μάλλον όταν μιλάμε για μια ζωή. Μια ζωή που δεν της ανήκει.

Και μετά ήρθε η 11η Σεπτεμβρίου 2001… και έπειτα η πρακτική στις Βρυξέλλες.

Το τερατούργημα που λέγεται Ισλάμ μπήκε στη ζωή μου ακάλεστο. Μέχρι τη στιγμή αυτή δεν είχα την παραμικρή ιδέα. Δεν μπορούσα καν να φανταστώ το πόσο καταστροφική είναι η θρησκεία για την ανθρωπότητα. Ακόμα και σήμερα δυσκολεύομαι να μπω στο μυαλό ενός ανθρώπου ζωσμένου με εκρηκτικά, εκστατικά χαρούμενου με την ιδέα και μόνο ότι πρόκειται να προκαλέσει τον θάνατο, όχι μόνο των «απίστων» που δεδομένα σιχαίνεται, αλλά και του εαυτού του. Ο νους μου δεν μπορούσε να το χωρέσει, και το «γιατί» επέστρεψε άλλη μια φορά.

Γιατί ο θάνατος ανάγεται σε υπέρτατο ιδανικό; Γιατί το μοναδικό αγαθό που δεν δύναται να αμφισβητηθεί, η ζωή που τώρα ζούμε, ανεξάρτητα με τις όποιες εικασίες σχετικά με το τι μπορεί να την ακολουθεί, δεν εκτιμάται ως το απίστευτο θαύμα που είναι; Γιατί τόσο μίσος; Πραγματικά, προσπάθησα να αγνοήσω τον κόμπο στο στομάχι κάθε φορά που έβλεπα γυναίκα καλυμμένη από άκρη σε άκρη, κάθε φορά που ένοιωθα περιφρονητικά βλέμματα να πέφτουν επάνω μου γιατί δεν έβρισκα κανένα λόγο να προσαρμόσω τη δίαιτά μου στις επιταγές ενός φανταστικού δικτάτορα που στα μάτια μου είχε την ίδια αξιοπιστία με τον Μπαγκς Μπάνυ.

Προσπάθησα να πλησιάσω τη μητέρα μου και την απόλυτη, και ίσως κάποιες φορές ενοχλητική, καλοσύνη και ανοχή της. Προσπάθησα να πείσω τον εαυτό μου ότι ελευθερία σημαίνει σεβασμός. Χρειάστηκε πολύς χρόνος και οδυνηρές εμπειρίες μέχρι να καταλάβω κάτι πολύ απλό: ότι ο σεβασμός οφείλεται σε ανθρώπους και όχι σε ιδέες ή ιδανικά. Ότι καθήκον όλων μας είναι να καυτηριάζουμε ιδέες που σαν σφήνες επεμβαίνουν στη ζωή μας, αυθαίρετα κρίνουν την αξία μας χρησιμοποιώντας στάνταρ μη αμφισβητούμενα.

Δύο περιστατικά αποτέλεσαν τη χαριστική βολή. Κάποιο Πάσχα που η μητέρα μου παραλίγο να πεθάνει, αφού έφαγε μαγειρίτσα μετά από αυστηρή νηστεία, και κάποιο βράδυ στις Βρυξέλλες που βρέθηκα ανάμεσα σε παρέα hardcore ισλαμιστών, η γνώμη των οποίων σχετικά με πόρνες σαν κι εμένα (φορούσα τιραντάκι το καλοκαίρι βλέπετε) ήταν σαφής: προφανώς, γύναια σαν και του λόγου μου, που δεν αισχύνονται να κυκλοφορούν με τα μπράτσα απέξω, οδηγώντας τους δύσμοιρους άνδρες στην αμαρτία, αξίζουν ένα και μόνο: τον εξευτελιστικό βιασμό. Έτσι θα μάθουμε τη θέση μας.

Λούφαξα τότε και δεν είπα και πολλά (και για όσους με γνωρίζουν προσωπικά, αυτό θα αποτελέσει μεγάλη έκπληξη). Κάποια χρόνια αργότερα είδα το όνομα του συγκεκριμένου ανθρώπου (κατά τα άλλα σπουδαγμένος οδοντογιατρός που δούλευε σε βίντεο κλαμπ) να σουλατσάρει σε ένα από τα πιο απεχθή websites που έχω δει ποτέ. Μια ιστοσελίδα που, με περισσό θράσος και καμία διάθεση να απολογηθεί γι’ αυτό, προμοτάρει την υποταγή των απίστων στο χαλιφάτο, την επιβολή του νόμου της σαρία, όχι μόνο στο Βέλγιο, αλλά φυσικά και παγκοσμίως, και την καταστροφή όσων δεν συμμορφώνονται. Την ομάδα εκείνη που ταξίδεψε από το Βέλγιο στην Ολλανδία με μόνο στόχο να τραμπουκίσει λεσβία μουσουλμάνα σε ομιλία της για θεωρητική συμφιλίωση του κορανίου με την ομοφυλοφιλία.

Δεν νομίζω ότι είχα επιλογή. Πολύ συχνά βρίσκω μπροστά μου ό,τι απεχθάνομαι. Αν ήταν να ψηφίσω για την top άχρηστη συμβουλή ως Ελληνίδα της διασποράς, η ακόλουθη παίρνει τα πρωτεία: «Πήγαινε παιδί μου στην εκκλησία. Εκεί θα τους βρεις όλους!»

Απλά αρνούμαι να δεχθώ ότι ζω σε έναν κόσμο όπου πρέπει να δεχθώ ως δεδομένο ότι Έλληνας ισούται με χριστιανό ορθόδοξο σώνει και ντε, σε έναν κόσμο που το τι θα επιλέξω να φάω συγκεκριμένες μέρες δύναται να θεωρηθεί πρόκληση, σε έναν κόσμο όπου υπήρχε πιθανότητα να χάσω τη μητέρα μου, επειδή κάποιοι κρετίνοι της ερήμου 2000 χρόνια πριν δεν ήξεραν πού τους παν τα τέσσερα, σε έναν κόσμο όπου δεν μπορώ να κριτικάρω όποιον με θεωρεί πόρνη επειδή επιλέγω ερωτικό σύντροφο χωρίς να τον λούζομαι ισοβίως… η λίστα είναι ανεξάντλητη. Κι εγώ είμαι μια ασήμαντη κουκκίδα σε ένα απέραντο σύμπαν χειροπιαστών θαυμάτων (σάμπως θα υπήρχε πιθανότητα να είμαι εδώ και να μπορώ να γράφω αυτές τις αράδες αν δεν βρισκόμουν στο μοναδικά προνομιούχο πλανήτη Γη;).

Και φυσικά, το ζητούμενο δεν είμαι μόνο εγώ και οι κοντινοί μου. Η σκέψη και μόνο ότι ένας δεκαοκτάχρονος στην Ινδονησία μπορεί να πάει φυλακή μόνο και μόνο για εγκλήματα σκέψης ενάντια σε μια οντότητα που ουδεμία ένδειξη δεν έχει αφήσει πίσω για την ύπαρξη και τις προθέσεις της, ότι ένα κοριτσάκι μπορεί να δολοφονηθεί γιατί διάβασε το «Twilight», ότι μια μικρή κοπέλα στο Τέξας μπορεί να μην έχει πρόσβαση σε αντισυλληπτικά, επειδή κάποιοι θεωρούν ότι γνωρίζουν τη βούληση κάποιου νεκραναστημένου 2000 χρόνια πριν, ότι γενιές και γενιές μεγαλώνουν πιστεύοντας ότι είμαστε όλοι ελαττωματικοί και ότι πρέπει παρ’ όλα αυτά να εξευμενίσουμε το ον που μας δημιούργησε έτσι…

Πέρασα και εγώ μια κρίση. Μια σύντομη περίοδο όπου σκέφτηκα ότι ίσως το παρακάνω, ίσως κινδυνεύω να λουστώ τις παρωπίδες που χλευάζω. Όμως μετά διαβάζω για τα επόμενα θύματα ενός εγκλήματος «τιμής» ή το τελευταίο κήρυγμα του Άνθιμου, όπου για μια ακόμα φορά αναφέρομαι ως πόρνη. Και η ανοχή μου εξανεμίζεται. Και ξαφνικά νιώθω ότι δεν είναι αρκετό απλώς να είμαι υπεράνω και να απορρίπτω βλακώδεις απόψεις για το άτομό μου από ηλίθιους που ουδεμία επαφή έχουν με την πραγματικότητα.

Πλέον πιστεύω ότι η ανοχή και η ανωτερότητα δεν είναι υπεράνω. Πιστεύω ότι έχω καθήκον να μάχομαι οποιαδήποτε αυθαίρετη άποψη επιχειρεί να μειώσει την αξία μου και την αξία των συνανθρώπων μου χωρίς την παραμικρή απόδειξη. Είναι καθήκον μου, και καθήκον μας να μαχόμαστε οτιδήποτε προσπαθεί να φιμώσει την αλήθεια, οτιδήποτε προσπαθεί να μειώσει το χειροπιαστό θαύμα του κόσμου που μας δημιούργησε, προσπαθώντας να επιβάλλει «θαύματα» τόσο μπανάλ, όσο η φάτσα της μητέρας του Ιησού σε ένα τοστ.

Η αλήθεια είναι ότι κανένας δεν γύρισε από τον θάνατο να μας πει τι παίζει. Το κάθε δόγμα έχει φυσικά τις δικές του ανυποστήρικτες ιστοριούλες. Το μόνο «πρόβλημα» είναι ότι όσο και αν το θεματάκι «ανάσταση» ήταν (λέμε τώρα) κομματάκι σύνηθες κάποτε (κατά τη σταύρωση λένε άνοιξαν οι τάφοι και οι αναστημένοι τριγυρνούσαν στους δρόμους σαν το Walking dead), έκτοτε η μόδα μάλλον πέρασε, και οι ζωντανοί νεκροί από τότε έχουν να φανούν. Όπως άλλωστε τα πάμπολλα θαύματα που σύμφωνα με τις «μαρτυρίες» ήταν κάποτε θέμα ρουτίνας.

Η φωνή του μεγαλοδύναμου που τόσους και τόσους βοσκούς της ερήμου δασκάλεψε, έχει πλέον σιγήσει, και η «ζωντανή» επικοινωνία με τα θεία λαμβάνει χώρα στα κεφάλια των πιστών. Η πίστη, ως μεγάλο αγαθό, έρχεται να δικαιολογήσει τη μεγάλη σιγή. Ούτε φλεγόμενοι βάτοι μιλάνε, ούτε τετ α τετ με το μεγάλο αφεντικό πλέον. Αυτά πάνε, τελειώσανε! Και μπορεί οι πιστοί να είναι πεπεισμένοι για την αλήθεια της πνευματικής τους επικοινωνίας, όμως τα χειροπιαστά στοιχεία που υποτίθεται κάποτε υπήρξαν, δεν υπάρχουν πια. Πιστοί και μη πιστοί τον ίδιο κόσμο έχουν στη διάθεσή τους. Τα ίδια στοιχεία. Τα ίδια μέσα να ερμηνεύσουν το ταξίδι μας σε αυτό τον κόσμο.

Όλες οι θρησκείες είναι ίδιες, στην τελική. Όλες περιμένουν, απαιτούν βασικά, να γίνουν δεκτές, δίχως κριτική, δίχως την παραμικρή αμφιβολία, αγνοώντας ένα βασικό πρόβλημα. Τα αναπόφευκτα κενά, τα οποία, όπως είναι λογικό, έρχονται να γεμίσουν οι εκάστοτε καλοθελητές. Και, ω, τι σύμπτωση! Η (προκατειλημμένη) ερμηνεία τους τυγχάνει να συμπίπτει απολύτως με τη γνώμη του θεού!

Και ποιος θα τα βάλει άλλωστε με τον θεό; Ελπίζω όλοι εμείς…

Με την πάροδο του χρόνου μετετράπη αυτή η προσκόλληση στο κράτος και η οικειοποίηση κρατικών λειτουργιών σε «εθνική ιδεολογία» και σε λόγο ύπαρξης της Εκκλησίας. Έτσι προέκυψε για ιδεολογική επικάλυψη και το ιδεολόγημα του «ελληνοχριστιανικού πολιτισμού», με στόχο τη συμπλήρωση του κενού από την ανυπαρξία πνευματικού προσανατολισμού και τη συγκάλυψη του πραγματικού γεγονότος της συνεργασίας δεκαετιών και αιώνων με όλους τους κατακτητές, με όλες τις δυνάμεις καταπίεσης και εκμετάλλευσης.

Στα πρώτα χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους βρέθηκε απελευθερωμένος ένας πληθυσμός, αποτελούμενος από συνονθύλευμα λαών, θρησκευτικών δογμάτων και προσανατολισμών, χωρίς συνείδηση κοινής ιστορίας και πολιτισμού και, κυρίως, χωρίς μορφωτικό επίπεδο που θα του επέτρεπε να ενεργοποιηθεί αυτοδύναμα και να αναπτυχθεί σύμφωνα με τις δυνατότητες της ιστορικής συγκυρίας και του γεωγραφικού χώρου. Εκείνες τις δεκαετίες της έλλειψης σαφούς ταυτότητας προέκυψε το ερώτημα αν η ελλαδική κοινωνία που ομογενοποιήθηκε σταδιακά σε «ελληνική» ανήκει στη Δύση, ή αν πρέπει να αρκεστεί σε μια ανεξάρτητη πορεία, με την αντίληψη της ανατολικής ιδιαιτερότητας, μιας απροσδιόριστης ιδιοπροσωπίας. Αυτό το ερώτημα δεν φαίνεται να επιδέχεται οριστική απάντηση, και συνεχίζει να τίθεται ακόμα και σήμερα από διάφορους οπισθοδρομικούς πολιτικολογούντες θεολόγους.

Σημειώνεται εδώ ότι η εικαζόμενη ανατολική ιδιοπροσωπία προβάλλεται από τους απολογητές της ορθόδοξης χριστιανικής εκδοχής και συμπεριλαμβάνει ανομολόγητα εκπτώσεις σε ορθολογισμό, συνέπεια και αποτελεσματικότητα, χαρακτηριστικά που συναντώνται ακόμα σε μεγάλο βαθμό σε κοινωνίες με μουσουλμανικό πολιτισμικό υπόβαθρο.

Σε ορισμένους μάλιστα κύκλους, επίσης ορθοδόξους αλλά νεωτερικούς, το δίλημμα Ανατολή-Δύση αποτελεί κεντρικό θέμα προβληματισμού με όρους σύγκρουσης, με πλήθος τοποθετήσεων και αντιγνωμιών και ενδοθεολογικών και πολιτικών αμοιβαίων κατηγοριών, ακόμα και με εκατέρωθεν απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς. Αυτή η προσωπική συνιστώσα σε μια ιστορικοφιλοσοφική αντιγνωμία προδίδει και μια εξάρτηση των συμμετεχόντων στον σχετικό «προβληματισμό» από την εξέλιξη των συζητήσεων, με διακύβευμα την προσωπική δικαίωση ή απόρριψη.

Η πλευρά των νεωτεριστών οπισθοδρομικών υιοθετεί σε πολιτικό επίπεδο ασμένως την άποψη του Αμερικάνου πολιτειολόγου Χάντιγκτον, ο οποίος για δικούς του λόγους θεωρεί ότι η Ελλάδα και η Τουρκία πρέπει να απομακρυνθούν από τις πολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές συμμαχίες των δυτικών εθνών. Η πλευρά αυτή προτείνει μια «περήφανη πορεία» στο μέλλον, σε απομόνωση, χωρίς συμμάχους, ή μάλλον με μοναδικούς συμμάχους τους επίσης «εξορισμένους» Τούρκους, πιθανόν σε ανάμνηση της (για κάποιους) ευτυχούς ετεροβαρούς συναλληλίας Οθωμανών-Εκκλησίας, και επιζητεί την «επίλυση των διλημμάτων» της ελληνικής κοινωνίας σ’ αυτά τα εθνοκεντρικά πλαίσια. Μερικά δε στελέχη αυτών των κύκλων αυτοχαρακτηρίζονται ως προοδευτικοί και ζητούν «πρόοδο προς τα πίσω!» (Ζουράρις στο Huntington κ.ά.: «Η σύγκρουση Ανατολής και Δύσης και η πρόκληση Χάντιγκτον», Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2002).

Κατά την κρίση μας, τα διλήμματα της ελληνικής κοινωνίας προκύπτουν κατά κύριο λόγο από την ανεπαρκή παιδεία, την οπισθοδρομικότητα και την ανασχετική παρέμβαση των θεοκρατικών κύκλων και της ιδιοτελούς ανοχής του μεγαλύτερου τμήματος των πολιτικών δυνάμεων.

Η ίδια αυτή έκφραση της οπισθοδρομικότητας αξιοποιεί σε θεολογικό επίπεδο την επιστημονική ορολογία με επίκληση της «εμπειρικής αναζήτησης και ανοικτής ετοιμότητας κοινωνικής επαλήθευσης», εκτελεί παρεκβάσεις από τον μυστικισμό στην πολιτικολογία και καταλήγει σε ευρήματα και διατυπώσεις του τύπου «ερωτική ευαισθησία που χειραγωγεί στον σεβασμό προς το άρρητο» ή «βιωματική άσκηση μετοχής στον λόγο της μοναδικότητας των όντως υπαρκτών» ή στη μυστικιστικού και μαγικού χαρακτήρα «τριαδική παναλήθεια» κ.ά. Η άλλη, επίσης ανατολικόφρων ορθόδοξη, αλλά παραδοσιακή, οπισθοδρομική πλευρά, απαντάει περιφρονητικά ότι αυτά όλα είναι «ασυναρτησίες και μωρίες» (Μπαγιόνας).

Αμφότερες οι οπισθοδρομικές ορθόδοξες δυνάμεις, νεωτερικές και παραδοσιακές, οι οποίες σημειωτέον καλλιεργούν το θρησκευτικό εθνοφυλετισμό και αποτελούν ως εκ τούτου, στο πλαίσιο της Ορθοδοξίας, αιρέσεις, προβάλλουν την πολιτισμική υστέρηση ως απόδειξη «πνευματικότητας» και την εγγενή οπισθοδρομικότητα ως ηθελημένη επιλογή και καταφεύγουν, παράλληλα, σε έναν έντονο αντιδυτικισμό, όχι με τη σύγχρονη αντιαμερικανική αλλά με την παλαιότερη εκκλησιαστική έννοια, δηλαδή ως αντιπάθεια προς την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό και όσα αυτές οι εποχές και οι άνθρωποί τους προσέφεραν στην παγκόσμια κοινωνία, με κυριότερη επίπτωση στην καθ’ ημάς Ανατολή την προετοιμασία για τη διαφυγή από τη συναλληλία Οθωμανών-Εκκλησίας. Κατά βάθος οραματίζονται έναν νεο-οθωμανισμό, παρ’ ότι υβρίζουν με αυτόν ακριβώς τον χαρακτηρισμό τους αντιπάλους τους — προβάλλουν σ’ αυτούς ό,τι οι ίδιοι νοσταλγούν!

Θεωρούν μάλιστα ότι «ο δυτικός κόσμος οδήγησε τον εργαλειακό ορθολογισμό και τον τεχνολογικό ντετερμινισμό στον παροξυσμό [...] και απέδειξε ότι δεν μπορεί να προσφέρει απάντηση στα ερωτήματα του κόσμου» (Γ. Καραμπελιάς, Εισαγωγή στο Huntington κ.ά.). Προφανώς, αφού ο δυτικός κόσμος «απέδειξε» πως δεν διαθέτει τελικές απαντήσεις στα όποια υπαρξιακά ερωτήματα του συγγραφέα, ο αμήχανος αναγνώστης δεν έχει παρά να συμπεράνει ότι μοναδική διέξοδος είναι πλέον οι θεοκρατικές ιδεοληψίες από τη Μέση Ανατολή, οι οποίες αποτελούν τον μοναδικό εναλλακτικό κύκλο γνώσεων και οι οποίες φαίνεται να έχουν δώσει προ πολλού τις αναμενόμενες απαντήσεις στα ερωτήματα του κόσμου!

Βέβαια, τα ερωτήματα του κόσμου είναι πρωτίστως διατροφικής και ιαματικής φύσης (γι’ αυτό όλοι οι θαυματοποιοί στο παρελθόν τέτοια θαύματα έκαναν κατά προτίμηση), και ακριβώς αυτά τα προβλήματα έχει λύσει η επιστήμη και ο «εργαλειακός ορθολογισμός». Όπου δε στον κόσμο συνεχίζεται ο μεσαιωνικός τρόπος ζωής, με χειραγώγηση του λαού στην αναξιοπρεπή διαβίωση με πείνα και ασθένειες, εκεί ακριβώς αξιοποιούνται θεόπληκτες ιδεοληψίες για εκφοβισμό και ταπείνωση των ανθρώπων.

Αλλά ο Γ. Καραμπελιάς (Γ.Κ.) έχει εναλλακτικές προτάσεις, πέρα και πάνω από «τη μαρξιστική παράδοση και τη νεο-ορθοδοξία» (αγνοώ προσωπικά ποιος έχει ως παράδοση το μαρξισμό): γράφει σε βιβλίο του, αποσπάσματα του οποίου αναδημοσιεύονται σε κάποιο blog:
‘‘είναι καιρός σήμερα να πάμε ένα βήμα παραπέρα… Πρέπει στο ψεύτικο και αδιέξοδο δίλημμα «ξενόφερτος εκσυγχρονισμός ή επιστροφή στην παράδοση» να απαντήσουμε με τη μόνη αυθεντική απάντηση, τον «εκσυγχρονισμό της παράδοσής μας»’’

Τι είναι μια παράδοση, η οποία επηρεάζει τη σημερινή ζωή μας και η οποία επιδέχεται εκσυγχρονισμό; Καταρχάς, παράδοση ονομάζουμε το σύνολο των εμπειριών και γνώσεων, με τις οποίες κατόρθωσε ο άνθρωπος ήδη κατά τη λίθινη εποχή να μειώσει τη σημασία των φυσικών χαρισμάτων ή μειονεκτημάτων, να περιορίσει τις επιδράσεις του περιβάλλοντος και να υποκαταστήσει σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό τους παράγοντες της τύχης και του γενετικού προγραμματισμού. Αυτοί οι παράγοντες υποκαταστάθηκαν αρχικά από τον παράγοντα των παραδόσεων και της κουλτούρας που διαδίδονταν με μικροβελτιώσεις από κάθε γενιά στην επόμενη και εξασφάλιζαν την αντιμετώπιση των φυσικών και κοινωνικών προβλημάτων. Στην εξέλιξη της ιστορίας και του πολιτισμού, οι παραδόσεις υποκαταστάθηκαν με τον πολιτισμό, τις επιστημονικές γνώσεις και τον συνειδητό έλεγχο. Σήμερα βρισκόμαστε σ’ αυτό το, χονδρικά, τρίτο στάδιο του ανθρώπινου πολιτισμού.

Ποιες είναι λοιπόν στην εποχή του μεταβιομηχανικού πολιτισμού και της γνώσης οι παραδόσεις και τι ρόλο παίζουν; Είναι τα κόκκινα αυγά και οι λαμπάδες, είναι οι κυκλικοί χοροί, τα δημοτικά τραγούδια και άλλα τελετουργικά έθιμα προς εορταστική «κατανάλωση»; Όλα αυτά, όσο όμορφα, ευχάριστα ή γραφικά κι αν είναι, ούτε τη ζωή μας επηρεάζουν, ούτε και επιδέχονται εκσυγχρονισμό, αν και όλα τα δημοτικά τραγούδια εκτελούνται και ακούγονται πλέον σε πολυφωνική μορφή — έχουν «εκσυγχρονιστεί» προ πολλού, και μάλιστα με την «ξενόφερτη» συνταγή της μουσικής πολυφωνίας.

Επειδή δε οι άνθρωποι του εκκλησιαστικού μηχανισμού και οι εκτρεφόμενοι από αυτούς (νομίζουν ότι) έχουν καταστήσει το θέμα των παραδόσεων προνομιακό τους χώρο, ας έχουν υπόψη τους ότι ο Ιησούς διαφωνούσε με τις ανθρώπινες παραδόσεις, εφόσον αυτές ήταν αντίθετες με τον λόγο του θεού, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό σε κάθε εποχή: «εις μάτην δεν με σέβονται, διδάσκοντες διδασκαλίας, εντάλματα ανθρώπων. Διότι αφήσαντες την εντολήν του Θεού, κρατείτε την παράδοσιν των ανθρώπων [...]» (Μάρκος ζ’ 7-8).

Ποια από τις παραδόσεις θα οδηγούσε λοιπόν, με τον εκσυγχρονισμό της, σε βελτίωση τη ζωής μας και θα μας απήλασσε από τα «διλήμματα»; Ποια είναι τα προβλήματά μας, τα οποία χρειάζονται επίλυση και θα τα εκσυγχρονίσουμε αυθεντικά με τις παραδόσεις μας και όχι με «ξενόφερτα» μέσα; Να απαριθμήσω μερικά προβλήματα, τα οποία δεν είναι, προφανώς, αμιγώς ελληνικά και αντιμετωπίζονται μέχρι στιγμής με τα «ξενόφερτα» μέσα της επιστήμης και του ορθολογισμού: η παραγωγή αγαθών (βιομηχανικών ή αγροτικών), η παροχή υπηρεσιών, η εκπαίδευση, η υγεία, οι συγκοινωνίες, οι μεταφορές, η διατροφή, η ψυχαγωγία, η κατάχρηση ποτών και ουσιών, η προσωπική ασφάλεια κ.ο.κ.

Ποια αυθεντικά ελληνική παράδοση υπάρχει σ’ αυτούς τους τομείς που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί; Για παράδειγμα, υπάρχει κανένα σχέδιο εκσυγχρονισμού της παλιάς οικοτεχνίας; Μόλις αυτή η παραγωγή εργοχείρων, πλεκτών, διακοσμητικών ειδών κ.τ.ό. περάσει ένα κρίσιμο μέγεθος και βγει από τον γεωγραφικό χώρο της κωμόπολης, θα πρέπει ο παραδοσιακός επιχειρηματίας να υιοθετήσει μεθόδους μάρκετινγκ και μάνατζμεντ (επίτηδες τα γράφω φραγκολεβαντίνικα), για να ανταποκριθεί στην όποια ζήτηση και στον ανταγωνισμό της άλλης κωμόπολης, του άλλου νομού, της άλλης επαρχίας, της Βουλγαρίας, της Ιταλίας, της Τουρκίας, της Κίνας και όλου του κόσμου τελικά. Και είναι γνωστό ότι οι μέθοδοι μάρκετινγκ και μάνατζμεντ είναι ξενόφερτες και, απλά, εδώ προσαρμόζονται στις τοπικές ανάγκες.

Οι παλαιότεροι θα θυμούνται την εκστρατεία των Κινέζων επί Μάο για τη δημιουργία μικρών χαλυβουργείων σε κάθε κωμόπολη, σε κάθε επαρχία, και ποια ήταν η κατάληξη του εγχειρήματος. Οι λιγότερο παλαιοί θα θυμούνται επίσης τη δήθεν «αυτάρκη» και αποκλεισμένη Αλβανία, της οποίας ο πληθυσμός λιμοκτονούσε, παράγοντας ευτελή είδη για εσωτερική κατανάλωση. Τα αντίστοιχα γεγονότα της Ρουμανίας και η κατάληξη των εμπνευστών της αυτάρκειας είναι επίσης γνωστά.

Είναι γνωστό επίσης ότι προσπάθειες με υπόβαθρο την παραδοσιολογία έχουν γίνει και λειτουργούν, αλλά φυσικά με πάμπολλες πονηρές υποχωρήσεις και αυτονόητους συμβιβασμούς: Οι Άμις (Amish) στην Αμερική, που έγιναν πριν από λίγο καιρό γνωστοί λόγω μιας μαζικής δολοφονίας μαθητών σε σχολείο τους, είναι μέλη μιας προτεσταντικής αίρεσης που δεν δέχονται την τεχνολογική εξέλιξη και ζουν σε κοινόβια μακριά από τις γνωστές πόλεις, παράγουν δε όλα τα προϊόντα τους με παραδοσιακούς τρόπους.

Βέβαια, χρησιμοποιούν αυτοκίνητα για τις μεγάλες μετακινήσεις τους, αλλά τα οδηγούν άνθρωποι που δεν ανήκουν στην αίρεσή τους, αξιοποιούν ασφαλτοστρωμένους δρόμους, αλλιώς δεν θα ήταν δυνατόν να κινηθούν τα οχήματά τους, για τα υφάσματά τους χρησιμοποιούν κάποια παλιά μοντέλα αργαλειών, αλλά όχι εκείνους της βιβλικής εποχής και, όσο να ’ναι, όλο και κάποια ασπιρίνη θα καταπίνουν για τον πονοκέφαλο. Δεδομένου δε ότι διάγουν ζωή σε αγροτικές περιοχές, αν δεν εμβολιασθούν, μένουν εκτεθειμένοι σε πάμπολλες επιδημικές ασθένειες (ελονοσία, χολέρα, δυσεντερία κ.λπ.), όπως ήταν εκτεθειμένοι και είχαν χαμηλό μέσο όρο ζωής οι άνθρωποι του Μεσαίωνα και παλαιότερων εποχών.

Ακόμα, σε μερικές υποβαθμισμένες παραδοσιακές εθνικές ομάδες, οι οποίες διαβιούν στο περιθώριο της σύγχρονης κοινωνίας, κυρίως στη Νότια Αμερική, επιχειρήθηκε να υλοποιηθούν κατά καιρούς προγράμματα ενσωμάτωσης και «εργοθεραπείας» των παραμελημένων πληθυσμών, με ενεργοποίηση των χειρονακτικών και μουσικών παραδόσεών τους σε πιο εκσυγχρονισμένες μορφές. Οι πληθυσμοί αυτοί είχαν απαυδήσει από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό και τη «θρησκεία της αγάπης» που τους επεβλήθησαν στην εκμεταλλευτική εκδοχή τους και έχουν αρχίσει να επιστρέφουν στις προκολομβιανές θρησκείες και δοξασίες, με αφρικάνικα βουντού και τελετές των Αζτέκων ή των Μάγιας. Όποιος νομίζει ότι κάτι ανάλογο θα ταίριαζε στη σύγχρονη Ελλάδα, ώστε να εισηγείται ανάλογο «εκσυγχρονισμό της παράδοσης», θα έπρεπε να έχει κάνει προηγουμένως ορισμένα εξάμηνα μελέτης στις πλαγιές των Άνδεων, αντί να χάνει τον καιρό του με «εισαγόμενους» από την Εσπερία μεταπτυχιακούς τίτλους σπουδών.

Να υπενθυμίσουμε δε ότι και στη χώρα μας διαβιούν ακόμα και σήμερα πληθυσμιακές ομάδες με παραδοσιακό τρόπο, ως κατσικοκλέφτες, κουμπουροφόροι ή δυναμιτιστές ψαράδες, οι οποίοι υπερσπίζονται συχνά δυναμικά και ενάντια στο κράτος αυτές τις καθιερωμένες συνήθειές τους, που εξυπηρετούν και τον βιοπορισμό. Ακόμα δε, μερικοί παραδοσιολάγνοι εκ του ασφαλούς υπερασπίζονται φανταστικές τοπικές παραδόσεις και μεγαλεία του τόπου καταγωγής τους και διεκδικούν, σε μια χώρα με ανάγκη διοικητικής ανασυγκροτήσεως, δικό τους Δήμο, δικό τους κάστρο ή, μάλλον, δικό τους ντοβλέτ, όπως διδάχθηκαν από τις οθωμανικές παραδόσεις τους.

Αλλά τίποτα δεν είναι καινούργιο: αρκετά παλαιότερα κάποιοι άλλοι λάτρεις των παραδόσεων απεχθάνονταν τις «ξενόφερτες λύσεις» εκσυγχρονισμού, π.χ. της πατατοφαγίας (έργο των Αλούτερων = Λουθεριανών!), του εμβολιασμού (βούλα του διαβόλου), των ατμοπλοίων (καρότσες του σατανά), του πανεπιστημίου (διαβολοεπιστήμιο), του δικαστικού συστήματος (γυφτόσπιτα), των Τραπεζών (έβαζαν βόμβες γιατί τους χάλαγαν τις τοκογλυφίες, όπως ο Μακρυγιάννης κ.ά.) και άλλα συναφή και εξ ίσου γραφικά και γελοία, και ενεργούσαν δυναμικά εναντίον τους.

Βέβαια, όποιος επιθυμεί μπορεί να επιχειρήσει και στα καθ’ ημάς μια ζωή στο περιθώριο, αποτραβηγμένος από τα προϊόντα, τις μεθόδους και τους ρυθμούς του «εργαλειακού ορθολογισμού», και να αναφωνεί «πίσω ολοταχώς στις παραδόσεις» (αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος). Τότε όμως δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιεί ο ίδιος λιμουζίνες στις μετακινήσεις του, δεν είναι δυνατόν να απευθύνεται στους «πιστούς» από ραδιοφώνου και τηλεοράσεως, δεν είναι δυνατόν να αξιοποιεί το κινητό τηλέφωνο και το Internet και άλλα προϊόντα της βιομηχανικής κοινωνίας κ.ο.κ. Ας πάρει παράδειγμα τους Άμις (πάλι αυτά τα «ξενόφερτα πρότυπα»!). Η κοινωνία εξελίσσεται σε όλα τα μέτωπα, και γίνεται καταγέλαστος όταν επιλέγει κάποιος για τον εαυτό του ό,τι τον βολεύει, ενώ επιτάσσει για τους άλλους «παράδοση».

Μερικοί μάλιστα δηλώνουν ότι επιλέγουν τις παραδόσεις και κλείνονται σε μοναστήρια, αλλά ταυτόχρονα περηφανεύονται ότι διαθέτουν υπολογιστές, έχουν αναπτύξει παραγωγή ποτών (κρασιά και τσίπουρα), έχουν τυπογραφεία, συνδέσεις στο Internet κ.λπ. Αν είναι έτσι, μπορεί να γίνει καθένας παραδοσιακός! Ας παραμείνουν αυτοί οι «αναχωρητές» στην κοινωνία εργαζόμενοι έναντι μισθού σε κάποια θέση και ας αναπτύξουν από εκεί όποια παραδοσιακή δραστηριότητα επιθυμούν, εκσυγχρονίζοντάς την ταυτόχρονα!

Όλα αυτά τα αερολογήματα περί «παραδόσεων», τα οποία μάλιστα θα υποκαταστήσουν τη μαρξιστική ιδεολογία (σε όσους την είχαν ασπαστεί, είτε στη σταλινική, είτε στη σοσιαλδημοκρατική εκδοχή της), αποτελούν αναχρονισμό που προσφέρει σε προσωπικό επίπεδο την εξυπηρέτηση μιας νοσταλγίας για κάποια «χαμένη» εποχή, ηλικία, οικογένεια, πατρίδα ή οτιδήποτε άλλο σχετικό, και σε συλλογικό επίπεδο την ψευδαίσθηση του επικείμενου διεξόδου από υπαρκτά ή φανταστικά προβλήματα.

Ο Φ. Μαλιγκούδης ορίζει τον αναχρονισμό, στην τυπολογία του οποίου εμπίπτει αυτό το εύρημα του Γ.Κ., ως εξής: «O αναχρονισμός είναι μια κατάσταση συλλογικής ψευδαίσθησης, η εμμονή σε μιαν ανακόλουθη συλλογιστική. Ένα φαινόμενο, το οποίο σημαδεύει ανέκαθεν την ανθρώπινη ιστορία, και που το χαρακτηρίζει μια ιδιότυπη, στατική θεώρηση του παρελθόντος: μια εμμονή στο παρελθόν, η οποία συντηρεί, πέρα και πάνω από κάθε ιστορική αλληλουχία, ως ύψιστο ιδεολόγημα, τη διαχρονικότητα ενός μύθου. O αναχρονισμός χαρακτηρίζει κυρίως τον ποιμαντικό, άρα προτρεπτικό, λόγο, που αγνοεί την προοπτική του χρόνου και την ιδιαιτερότητα της κάθε εποχής. Στα πλαίσια της υπερβατικής αυτής νοσταλγίας, το νόημα της Iστορίας βρίσκεται πέρα και πάνω από αυτήν.»

Ο αναχρονισμός της λατρείας των όποιων παραδόσεων και το εύρημα περί «εκσυγχρονισμού» τους, τουτέστιν μια μεθοδευμένη βιομηχανία αναχρονισμού, οδηγεί βέβαια στη σύγκρουση του Γ.Κ. με ομοϊδεάτες του, οι οποίοι χαρακτηρίζουν με πρωτοφανή αλαζονεία τα μετα-αναγεννησιακά θρησκευτικά μουσικά έργα της Δύσης (Bach, Mozart) ως «ψελλίσματα» σε σύγκριση με τη μεσαιωνική ανατολική θρησκευτική υμνολογία. Κι αυτό, τη στιγμή που η σύμπλεξη αυτής της, αρχαιοελληνικής στη ρίζα της, παραδοσιακής εκκλησιαστικής μουσικής με τη δυτική πολυφωνία και κάποιες νέες προεκτάσεις της, θα αποτελούσε πράγματι έναν «εκσυγχρονισμό», όπως τον ονειρεύεται ο Γ.Κ. Αυτός ο εκσυγχρονισμός, φυσικά, δεν θα επηρέαζε τη ζωή μας, θα προσέφερε όμως πιθανόν ένα νέο πολιτισμικό προϊόν. Ας τα βρουν μεταξύ τους οι ομοϊδεάτες!

Τελικά, το δίλημμα Δύση-Ανατολή, εκσυγχρονισμός-παραδοσιολογία, έχει απαντηθεί προ πολλού αυθορμήτως και αποδεικνύεται ψευτοδίλημμα, όταν καθένας διαπιστώνει ότι ακόμα και οι ριζοσπαστικότεροι αντίπαλοι του «δυτικού τρόπου ζωής» και της βιομηχανικής κοινωνίας αξιοποιούν για τον εαυτό τους όλα τα πλεονεκτήματα του «εργαλειακού ορθολογισμού και τεχνολογικού ντετερμινισμού εν παροξυσμώ» που προσέφερε και προσφέρει αυτή η συγκεκριμένη και μέχρι σήμερα μοναδική αποδοτική επιλογή ανάπτυξης και διαβίωσης —από τη γενική υποχρεωτική μόρφωση και τις ιατρικές υπηρεσίες, μέχρι την τεχνολογία, τις μεταφορές, τα προϊόντα πολιτισμού και τις σπουδές στη Δυτική Ευρώπη ή Αμερική—, πλεονεκτήματα, χωρίς τα οποία δεν θα ήταν καν σε θέση να συμμετάσχουν οι αντίπαλοι του «ορθολογισμού» σ’ αυτό τον προβληματισμό και τις συναφείς συζητήσεις, ώστε να μπορούν εκ του ασφαλούς να μεμψιμοιρούν για τη μία ή την άλλη σοβαρή ή επουσιώδη ανεπάρκεια ή παρέκβαση!