Η μόνιμη σύνδρομη αμνησία (η πλήρης αδυναμία δημιουργίας νέων αναμνήσεων χωρίς να επηρεάζεται η νοητική ικανότητα με οιονδήποτε τρόπο) είναι γνωστή και ως “καθαρή αμνησία”. (Η διαταραχή αυτή δραματοποιήθηκε το 2000 με την ταινία “Memento”). Συχνά προκαλείται από υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ (οπότε και ονομάζεται Σύνδρομο Κόρσακωφ), αλλά μπορεί να έχει και άλλα αίτια. Η πιο γνωστή περίπτωση είναι ένας ασθενής ονόματι Χ.Μ., που έζησε στα μέσα του 20ου αιώνα. Μετά από ένα παιδικό τραύμα στο κεφάλι, ο Χ.Μ. άρχισε να υποφέρει από κρίσεις επιληψίας με πηγή τους κροταφικούς λοβούς του. Οι κρίσεις δεν ανταποκρίντονταν σε φάρμακευτική αγωγή και, για να τον θεραπεύσουν, οι γιατροί αφαίρεσαν μπροστινά τμήματα των κροταφικών λοβών του. Τα τμήματα που αφαίρεσαν περιείχαν τους ιπποκάμπους του· μέρος του εγκεφάλου απαραίτητο για τη δημιουργία νέων αναμνήσεων.

Το αποτέλεσμα της επέμβασης ήταν ο Χ.Μ. να αποκτήσει σοβαρή σύνδρομη αμνησία. Αν και η ευφυΐα του δεν επηρεάστηκε καθόλου και διατήρησε όλες τις αναμνήσεις πριν το χειρουργείο, έχασε εντελώς την ικανότητα να δημιουργεί νέες αναμνήσεις. Μόλις σταματούσε να προσέχει κάτι, ξεχνούσε εντελώς την ύπαρξή του. Δε θυμόταν την ημερομηνία, δεν ήξερε τίποτα από την επικαιρότητα και ξεχνούσε συζητήσεις με το που τελειώνανε. Οι Δρ. Brenda Milner και Suzanne Corkin τον παρακολουθούσαν χρόνια και ποτέ δεν τις αναγνώρισε, ούτε τις έμαθε ποτέ. Κάθε φορά που τον επισκέπτονταν έπρεπε να ξανασυστηθούν (Heilman 2002, σελ.149-150). (Μια συγκινητική περιγραφή της κατάστασης του Χ.Μ. υπάρχει στο βιβλίο “The Day His World Stood Still”).

Η μνήμη είναι ένα τόσο φυσικό και αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής ζωής μας που είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς θα ήταν να ζει κανείς χωρίς αυτή. Παρομοίως, είναι σχεδόν αδύνατο να περιγραφεί πόσο τραγική είναι η κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει άτομα σας τον Χ.Μ. και το πόσο σημαντικό είναι αυτό που έχουν χάσει. Η περιγραφή άλλης μιας περίπτωσης θα το κάνει πιο σαφές.

Το 1985 ο επαγγελματίας μουσικός Clive Wearing έπαθε οξεία εγκεφαλίτιδα· ένας ιός προκάλεσε μόλυνση στον εγκέφαλο, προκάλεσε φλεγμονή και σοβαρή εγκεφαλική βλάβη. Με τη βοήθεια της σύγχρονης επιστήμης επιβίωσε και ανένηψε, αλλά σύντομα έγινε φανερό ότι δεν επιβίωσε αλώβητος. Όπως και ο Χ.Μ., οι ιππόκαμποί του είχαν καταστραφεί, προκαλώντας μόνιμη σύνδρομη αμνησία.

Επιφανειακά, ο Wearing μοιάζει ίδιος και απαράλλαχτος. Τα συναισθήματά του είναι ακέραια, όπως και η ευφυΐα του και η λογική του, καθώς και οι μουσικές του ικανότητες. Ακόμα αναγνωρίζει τη γυναίκα του και τη χαιρετά με ευτυχία και στοργή όποτε τη βλέπει και ακόμη μπορεί να παίζει πιάνο και κλαβεσέν, με όλη τη μαεστρία που διέθετε και πριν την ασθένεια. Αλλά κάτι πλέον δεν πάει καλά. Η αμνησία του είναι τόσο έντονη που δε θυμάται τίποτα πέρα από τα τελευταία λίγα λεπτά, οπότε διαρκώς πιστεύει ότι μόλις έχει συνέλθει από την ασθένειά του. Διαρκώς γράφει στο ημερολόγιό του, ξανά και ξανά γεμίζοντας σελίδες επί σελίδων “Είμαι ξύπνιος για πρώτη φορά εδώ και χρόνια” (Time-Life 1991, σελ.85). Δε θυμάται να έχει κάνει παλιότερες εγγραφές, αρνείται ότι είναι ο συγγραφέας τους και γρήγορα εκνευρίζεται ότι του πει κάποιος ότι είναι γραμμένες με το γραφικό του χαρακτήρα. Ομοίως, κάθε φορά που η γυναίκα του, Δεβώρα, τον επισκέπτεται, ξεχνά την επίσκεψη με το που φύγει από το δωμάτιο. Όταν επιστρέψει, αν έχει λείψει πάνω από μερικά λεπτά, τη χαιρετάει χαρούμενος και δηλώνει ότι έχει να τη δει μήνες και ρωτάει πόσο καιρό ήταν αναίσθητος (Baddeley 1990, σελ.5).

Η βλάβη που έχει πάθει ο εγκέφαλος του Wearing τον έχει καταστήσει εντελώς ανίκανο να μάθει νέα πράγματα. Κάθε προσπάθεια να διδαχθεί κάτι καινούριο γρήγορα τον εκνευρίζει και φυσικά σε λίγα λεπτά έχει ξεχάσει όλη την εμπειρία. Διαβάζει το ίδιο βιβλίο και βλέπει την ίδια ταινία ξανά και ξανά με την ίδια έκπληξη για το τέλος, σα να είναι η πρώτη φορά. Η ασθένεια κατέστρεψε και μερικές παλιές αναμνήσεις. Θυμάται την παλιά του ζωή ως αχνό περίγραμμα και πλέον δεν ξέρει ποια είναι η βασίλισσα της Αγγλίας και ποιος έγραψε το “Ρωμαίος και Ιουλιέττα”.

Φυσικά, είναι εντελώς ανίκανος να ζήσει μόνος και χρειάζεται διαρκή φροντίδα. Αλλά υπάρχει και άλλη μια επιπλοκή της κατάστασής του που μπορεί να θεωρηθεί ευχή και κατάρα μαζί. Ο Clive Wearing δεν μπορεί να μάθει για τη φύση της κατάστασής του, όπως συμβαίνει με οποιοδήποτε άλλη γνώση. Αν του πούνε τι έχει, σίγουρα θα σοκαριστεί και θα περιέλθει σε απόγνωση, όπως και οποιοσδήποτε άλλος, αλλά σε λίγα λεπτά θα τα ξεχάσει όλα. Χωρίς μνήμη είναι εγκλωβισμένος σε ένα ατελείωτο παρόν, χωρίς παρελθόν και μέλλον. Χωρίς κάποια συνταρακτική εξέλιξη στην ιατρική, που θα επιτρέπει την επιδιόρθωση αυτής της εγκεφαλικής βλάβης, θα είναι έτσι μέχρι να πεθάνει.

Αν και ο Clive Wearing δεν μπορεί να δημιουργήσει νέες αναμνήσεις, τουλάχιστον θυμάται διαγραμματικά τη ζωή του. Ένας άλλος ασθενής δεν ήταν τόσο τυχερός, πάσχοντας από σοβαρότερη μορφή αμνησίας. Αυτόν τον παρακολουθούσαν ο Antonio Damasio και οι συνεργάτες του. Ο ασθενής, που έχει υποστεί πλήρη καταστροφή και των ιπποκάμπων και των κροταφικών λοβών (που πιστεύεται ότι είναι σημαντικοί για την αποθήκευση αναμνήσεων) πάσχει από από πλήρη ανάδρομη αμνησία και σχεδόν πλήρη σύνδρομη αμνησία. Δεν μπορεί να δημιουργήσει νέες αναμνήσεις και δε μπορεί να ανακαλέσει παλιές. Είναι εγκλωβισμένος σε ένα αέναο παρόν, ένα κενό συνείδησης χωρίς μνήμη.

“Πραγματικά, δεν έχει καμία αίσθηση του χρόνου. Δεν μπορεί να μας πει τη χρονολογία και, όταν του ζητηθεί να πει στο περίπου, οι απαντήσεις του ποικίλουν από το 1942 ως το 2013… ο ασθενής δεν μπορεί να μας πει ούτε την ηλικία του. Μπορεί να μαντέψει, αλλά οι προσπάθειές του συνήθως είναι εντελώς λάθος. Τα δύο που ξέρει σίγουρα είναι ότι είναι παντρεμένος και έχει δυο παιδιά. Αλλά πότε παντρέυτηκε; Δεν μπορεί να θυμηθεί. Πότε γεννήθηκαν τα παιδιά του; Δεν ξέρει. Δεν μπορεί να τοποθετήσει τον εαυτό του στην ιστορία της οικογένειάς του.” (Damasio 2002, σελ.69-71)

Ο Δρ. Damasio μας ενημερώνει ότι η γυναίκα του ασθενούς τον χώρισε πριν 20 χρόνια και έκτοτε τα παιδιά του μεγάλωσαν και παντρεύτηκαν. Έχει αυτός ο άνδρας ψυχή; Υπό ποία έννοια έχει συνείδηση του εαυτού του; Βρίσκεται μετέωρος σε ένα κόσμο σκότους, ένα κενό χωρίς παρελθόν ή μέλλον, μόνο ένα διαρκώς μετακινούμενο παρόν που συνέχεια σβήνει από τα μάτια του.

Άλλη μια περίπτωση θα μας βεβαιώσει πόσο συντριπτική είναι αυτή η πάθηση και πόσο αφαιρεί από έναν άνθρωπο ένα βασικό του χαρακτηριστικό.

Ο ιππόκαμπος δεν είναι το μόνο κομμάτι της δομής του εγκεφάλου που είναι απαραίτητο για τη δημιουργία νέων αναμνήσεων. Ο ιππόκαμπος είναι τμήμα μιας ευρύτερης περιοχής του εγκεφάλου που συμβάλλει σ’αυτή τη λειτουργία. Ένα άλλο μέρος του όλου κυκλώματος, που συνδέεται άμεσα με τον ιππόκαμπο, είναι η ψαλίδα. ο Δρ.Kenneth Heilman μιλάει για μία ασθενή, ονόματι Flora Pape που της αφαιρέθηκαν και οι δύο ψαλίδες για να σωθεί από όγκο στον εγκέφαλο. Η Κα. Pope ζούσε στο ανατολικό Κεντάκι όλη της τη ζωή, μέχρι που μετακόμισε με τον άντρα της στο Jacksonville της Φλόριδα δύο χρόνια πριν την εγχείρηση. Όταν εγχειρήστηκε είχε δύο 20ρηδες γιους, που ζούσαν και οι δύο στο Κεντάκι.

Όταν πήρε εξιτήριο από το νοσοκομείο, ο άντρας της την γύρισε από το Gainesville στο σπίτι τους στο Jacksonville. Με το που φύγανε από το Gainesville, ο άντρας της παρατήρησε ότι κοίταζε έξω από το το παράθυρο και κάποια στιγμή είπε “Πω πω!” Τη ρώτησε τι πρόβλημα υπήρχε και του απάντησε “Πού πήγαν τα βουνά;”
- Ποια βουνά;
- Τα βουνα, ξέρεις!
- Μα δεν έχει βουνά εδώ.
- Δεν έχει βουνά στο Κεντάκι; Μάλλον θα είμαστε στα δυτικά. Τι δουλειά έχουμε εδώ;
Του Κου Pape του είχαν πει [οι γιατροί] ότι η επέμβαση μπορεί να χειροτέρευε τη μνήμη της, αλλά ξαφνιάστηκε.
- Αγάπη μου, δεν είμαστε στο Κεντάκι, είμαστε στη Φλόριδα.
- Γιατί είμαστε στη Φλόριδα;
Της είπε ότι είχαν μετακομίσει στο Jacksonville πριν από 2 χρόνια.
-Μετακομίσαμε στο Jacksonville; Γιατί;
Της είπε ότι τον είχε μεταθέσει εκεί η εταιρεία του.
- Και πού πάμε τώρα;
- Πίσω στο Jacksonville από το Gainesville. Έκανες εγχείρηση εγκεφάλου. Είχες ένα όγκο. Τώρα έχεις κάποια προβλήματα με τη μνήμη σου, αλλά οι γιατροί είπαν ότι θα φτιάξει με τον καιρό.
-Τα αγόρια ποιος τα προσέχει; ρώτησε.
- Κανείς. Έχουν μεγαλώσει και ζουν στο Κεντάκι.
- Τι εννοείς ότι μεγάλωσαν; Είναι έφηβοι ακόμη!
- Δεν είναι. Έχουν εικοσαρίσει. Θα έρθουν το σαββατοκύριακο να σε δουν.
Σταμάτησε να κάνει ερωτήσεις και κοίταξε έξω από το παράθυρο του αυτοκινήτου. Μετά κοίταξε πάλι τον άντρα της και ρώτησε “Πού πήγαν τα βουνά;” (Heilman 2002, σελ.151-152)

Όπως και ο Χ.Μ, ο Clive Wearing και ο ασθενής του Δρ. Damasio, η απώλεια μνήμη της Κας Pape έμοιαζε μόνιμη και καμιά γνωστή θεραπεία δε θα μπορούσε να τη βοηθήσει. Η ερώτηση που αναγκαία ακολουθεί είναι: Σύμφωνα με τις δυϊστικές αντιλήψεις, τι συμβαίνει σ’αυτά τα άτομα; Πού είναι οι ψυχές τους;

Αν κάποιος από αυτούς δεν ήταν θρήσκος πριν την ασθένεια (δεν μπόρεσα να βρω πληροφορίες αν ήταν ή όχι) τώρα δε θα γίνουν ποτέ. Ένας προσηλυτιστής που θα προσπαθήσει να τους προσηλυτίσει έχει το πολύ μερικά λεπτά να συστηθεί, να τους γνωρίσει, να κερδίσει την εμπιστοσύνη τους, να τους εξηγήσει τα δόγματα της πίστης του και να τους πείσει να την αποδεχτούν. Μετά θα τα ξεχάσουν όλα και θα πρέπει να το πιάσει απ’την αρχή. Και αν η θρησκεία τους απαιτεί κάποια επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά ή τελετουργίες, το ζήτημα έχει λήξει. Λίγα λεπτά μετά τον προσηλυτισμό τους θα έχουν ξεχάσει ότι συνέβη το ο,τιδήποτε. Θα τους καταδικάσει ο Θεός γι’αυτό; Αν υποθέσουμε ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν θρήσκοι, τώρα είναι καταδικασμένοι να πάνε στην Κόλαση επειδή οι ψυχές τους εγκλωβίστηκαν σε ένα φαύλο κύκλο εγκεφαλικής χημείας;

Για την ακρίβεια, πώς μπορεί να εξηγηθεί αυτή η πάθηση με μια ψυχή; Όπως είπε ένας ερευνητής “οι αναμνήσεις ενός ατόμου καθορίζουν την έννοια του εαυτού του” (Persinger 1987, σελ.53). Χωρίς αναμνήσεις, η προσωπικότητα ενός ατόμου αλλάζει. Τα αποτελέσματα αυτής της πάθησης είναι ακόλουθα με τις προβλέψεις του υλισμού, αλλά συμβιβάζονται δυσκολότερα με τον δυϊσμό.

Η φαινομενικά ανύπαρκτη απάντηση έρχεται από την ίδια τη φύση, η οποία έχει προικίσει τον άνθρωπο (με παρόμοιο τρόπο έχουν προικιστεί και τα ζώα), ώστε να μπορεί να επιβιώσει κάτω από την πίεση της φυσικής επιλογής, με τη δυνατότητα να μαθαίνει μέσα από μια συνεχή διαδικασία παρατήρησης επιθυμιών, δοκιμών και αποκρίσεων. Η απόκριση συγκεκριμένα μας ορίζει και την επιτυχή ή όχι έκβαση. Με άλλα λόγια, ότι έχει επιτυχή έκβαση, και ιδίως όταν επαναλαμβάνεται συνεχώς με επιτυχία (επαλήθευση), είναι κάτι στο οποίο μπορεί ο άνθρωπος να βασιστεί. Μπορεί, και επιβάλλεται να το μάθει!

* Το μωρό πεινάει και θέλει να φάει (επιθυμία) και πρέπει με κάποιον τρόπο να το εξηγήσει. Χρησιμοποιεί το μόνο πράγμα που ξέρει, το κλάμα (δοκιμή) και αναγνωρίζει ως αποτέλεσμα την παροχή τροφής από τη μαμά (απόκριση). Μέσα από το τρίπτυχο επιθυμία – δοκιμή – απόκριση το μωρό μόλις έμαθε πως θα ζητάει την τροφή του.
* Το μωρό θέλει να τραβήξει την προσοχή των γονιών του (επιθυμία). Παρατηρεί τους γύρω του να βγάζουν ήχους με το στόμα τους και να τραβάνε έτσι την προσοχή. Δοκιμάζει να παίξει με το στόμα και τη γλώσσα (δοκιμή) ώστε να βγάλει και αυτό ήχους και απολαμβάνει με ευχαρίστηση την απόκριση των γονιών, οι οποίοι τρέχουν πάνω του φωνάζοντας “ο Ζάχος μίλησε” (απόκριση)!!! Το μωρό εισέρχεται βαθμιαία στη χρήση του προφορικού λόγου.

Όσο περισσότερο το παιδάκι χειρίζεται τον προφορικό λόγο, τόσο περισσότερο διευρύνεται το φάσμα των εννοιών που μπορεί να μάθει, οπότε και γίνεται απαραίτητη, από μεριάς εγκεφάλου, η χρήση ενός συστήματος αρχειοθέτησης εννοιών και άμεσης ανάκλησης πληροφοριών. Επαναλαμβάνοντας από το παλαιότερο “Η Εξέλιξη στην Πολιτισμική Διάδοση των Θρησκειών (ή παίζει ο χριστιανικός θεός ζάρια;)“: Η μαθησιακή διαδικασία και η δυνατότητα αφομοίωσης κάθε παρεχόμενης πληροφορίας, στηρίζονται σε μια οργάνωση των εννοιών στων εγκέφαλο με τη χρήση προτύπων, τις οντολογικές κατηγορίες. Έτσι, κάνοντας χρήση των απλών οντολογικών κατηγοριών Πρόσωπο, Ζωό, Φυτό, Φυσικό Αντικείμενο, Εργαλείο, Τεχνούργημα έχουμε τη δυνατότητα να μαθαίνουμε διαρκώς καινούρια πράγματα κάνοντας αυτόματους συμπερασμούς με βάση τις ιδιότητες αυτών των οντολογικών κατηγοριών. Η πρόταση π.χ. «Ο Κανούλης είναι ο βασικός θηρευτής της νυφίτσας» αυτομάτως καταχωρεί στον εγκέφαλο μας ένα νέο ζώο με την ονομασία Κανούλης. Χωρίς να μας ενημερώσει κανένας για οτιδήποτε άλλο, συμπεραίνουμε ότι ο Κανούλης αναπνέει, τρέφεται, αναπαράγεται, και γεννάει άλλους Κανούληδες και όχι σκυλάκια ή γατάκια, κληρονομεί δηλαδή όλες τις γενικές ιδιότητες της οντολογικής κατηγορίας Ζώο. Και φυσικά, η μαθησιακή διαδικασία επιταχύνεται!

Ο Κατάλληλος Δάσκαλος
Κάπου εδώ γίνεται κατανοητό ότι ο άνθρωπος σε μικρή ηλικία, αν και δεν έχει ακόμα τη δυνατότητα παραγωγής γνώσης, διαθέτει ωστόσο τεράστια δυναμική εκμάθησης και καταχώρησης νέων πληροφοριών. Το μόνο που χρειάζεται είναι να του παρέχουν αυτές τις πληροφορίες. Ποιος είναι ο πλέον κατάλληλος φορέας για να του παρέχει τέτοιες πληροφορίες; Μα φυσικά ο μεγαλύτερος άνθρωπος ο οποίος διαθέτει πληθώρα γνώσεων και εμπειριών. Και η φύση για μια ακόμη φορά προνόησε ώστε ο νεαρός άνθρωπος να εμπιστεύεται και να νιώθει ασφάλεια κοντά στον μεγαλύτερο. Έτσι ο νεαρός άνθρωπος καθίσταται δεκτικός στην παροχή πληροφορίας, η οποία, όπως έχουμε δει, είναι (ή τουλάχιστον θα έπρεπε να είναι) πάντα προϊόν δοκιμής και επαλήθευσης.

Φόβος και Παράνοια (όχι στο Λας Βέγκας, αλλά σχεδόν παντού) – Οι Απαρχές
Ο γιος μου, την ώρα που γράφεται αυτό το άρθρο, είναι τεσσάρων ετών. Πριν από έναν χρόνο ξεκίνησε στον παιδικό σταθμό και τα αποτελέσματα στον χαρακτήρα του, όσον αφορά την κοινωνικοποίηση του, ήταν εντυπωσιακά. Αν και σφόδρα ορθολογιστής εγώ, υποσχέθηκα στον εαυτό μου ότι δεν θα κάνω ποτέ αντικήρυγμα στα θεολογικά, μέχρι να φτάσει σε κάποια ηλικία που θα μπορεί να καταλάβει τις εξηγήσεις μου, αλλά και ότι αυτές θα πρέπει να τις κρατάει μακριά από άλλα παιδάκια τα οποία μπορεί και να προσβάλλονται. Απολαύσαμε οικογενειακώς τις ιστορίες του από το σχολείο, τις καινούριες του δραστηριότητες, τις αχαλίνωτες σκέψεις του και όλα όσα μάθαινε καθημερινά ρουφώντας καθετί που είχαν να του δώσουν οι δασκάλες. Ώσπου μια μέρα επιστρέφει από τον παιδικό σταθμό και με ρωτάει:
- Μπαμπά, που πήγε ο Χριστούλης;
- Που πήγε αγόρι μου;
- Ψηλά στον ουρανό!
- (Καταπνίγοντας την αυθόρμητη απάντηση μου: Και τι είναι ο Χριστούλης, πιλότος;) Αλήθεια;
- Ναι, και μας βλέπει από εκεί!

Και ξαφνικά, η αμόλυντη και χρησιμότατη διαδικασία της μάθησης διεκόπη βάναυσα! Χριστούλης!!! Οντολογική κατηγορία: Πρόσωπο. Άρα έχει δύο χέρια, δύο πόδια, ένα κεφάλι κλπ. Μιλάει, τρέφεται, αναπτύσσεται! Αλλά και, ω του θαύματος, δεν υπόκειται σε περιορισμούς βαρύτητας και ανεβαίνει στον ουρανό, δεν πεθαίνει, και σε λίγα χρόνια θα μάθουμε ότι επίσης δεν αναπαράγεται (ντροπή!!!) και ότι εγκρίνει ή δεν εγκρίνει τις πράξεις μας. Επίσης διαθέτει και υπερ – όραση και υπερ – εγκέφαλο και μας παρακολουθεί όλους και καταγράφει τις κινήσεις μας. Χμμ, μάλλον δεν είναι πρόσωπο, είναι κάτι άλλο, ένας υπερφυσικός φορέας ή μια υπερφυσική δύναμη.
- Εεε καλά ρε μεγάλε, μήπως υπερβάλεις λίγο, σιγά μην πάθει και τίποτα το παιδάκι επειδή του είπαν την ιστορία του Χριστού.
- Νομίζετε; Για να δούμε…

Αυτό που συνέβη παραπάνω είναι η δημιουργία μιας νέας οντολογικής κατηγορίας, αυτής του Υπερφυσικού Φορέα.

Στον υπερφυσικό φορέα δεν χωράνε τι, γιατί, πως και πότε, απλά δεχόμαστε τις ιδιότητες του χωρίς αυτές να επαληθευτούν ποτέ!!! Και η νέα αυτή οντολογική κατηγορία δυστυχώς είναι ένας Δούρειος Ίππος, είναι μια υποδοχή για πλήθος βλαβερές ιδέες, συνήθειες και πρακτικές. Τα παιδάκια που διδάχτηκαν την ιστορία του Χριστούλη δεν έχουν κανέναν λόγο να μην αρχίσουν να δέχονται αβασάνιστα ότι:

• Υπάρχει μια αόρατη υπερφυσική δύναμη στο μάτι κάποιων, η οποία εξ’ αποστάσεως μας προκαλεί πονοκέφαλο ή γενικότερη αδιαθεσία.
• Υπάρχουν άνθρωποι με υπερφυσικές ικανότητες που προβλέπουν το μέλλον κοιτάζοντας τα άστρα.
• Καλός και χρήσιμος ο γιατρός, αλλά υπάρχει κάποιος υπερφυσικός τύπος στον ουρανό που θα βοηθήσει τον άρρωστο πατέρα μας αν του ανάψουμε ένα κεράκι.
• Υπάρχει νερό με την ιδιότητα της μνήμης, θυμάται τις επαφές του με φάρμακα και αν και είναι πλέον σκέτο νεράκι, μπορεί και γιατρεύει αρρώστιες χωρίς τις παρενέργειες που έχουν τα κακά φάρμακα
• Υπάρχει κάποιος στον ουρανό ο οποίος βλέπει τα πάντα, και δεν εγκρίνει τον αυνανισμό, και όταν τα παιδάκια αυτά θα αυνανιστούν φυσιολογικά για πρώτη φορά, θα πρέπει να αισθάνονται ενοχές.
• …
• Ακόμα – ακόμα και ότι το βιάγκρα είναι αποτέλεσμα μιας παγκόσμιας καπιταλιστικής συνομωσίας! Δεν έχει σημασία το απίθανο της δήλωσης, δεν έχει σημασία τι είναι αυτός που το είπε. Θυμηθείτε ότι οι αποδείξεις έχουν χάσει πλέον την ισχύ τους!

Το ερώτημα μου απευθύνεται φυσικά σε όλους όσους εισάγουν τα παιδάκια για πρώτη φορά στα μονοπάτια της εγκεκριμένης από το κράτος παράνοιας. Τι σας έφταιξαν τα παιδάκια;;; Ζηλέψατε την ελευθερία τους και την ξεγνοιασιά τους; Έχετε αντιληφθεί τον πλασματικό κόσμο στον οποίον τα οδηγείτε; Και τέλος πάντων, με ποιο δικαίωμα φρενάρετε απότομα τον μαθησιακό τους οίστρο;

Με σκληρή γλώσσα, επιτίθεται στην ανοησία και επικαλείται την λογική. Αποδεικνύει πέραν κάθε αμφιβολίας την ανυπαρξία του θεού, προκαλώντας τον στα ίσα. Φυσικά, αφήνει την τελική επιλογή στον θεατή. Εξάλλου, όπως πολύ σοφά έχει πει και ο καλλιτέχνης: «Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε!». Άλλωστε η πίστη είναι εσωτερικό θέμα του καθενός και δεν θα δημιουργούσε πρόβλημα, αν παρέμενε μόνο εκεί… Αλλά δε θα αναπτύξω εδώ άλλο τις σκέψεις μου. Αυτό το αρθράκι έχει επεξηγηματικό χαρακτήρα, για τους Έλληνες θεατές, που θα ζοριστούν να κατανοήσουν τον καλλιτέχνη, διότι αγνοούν κάποιες λεπτομέρειες του.

Αρχίζουμε λοιπόν…

Τα πρώτα 2 λεπτά, είναι υπέρ-αρκετά, για να δείξει με απλό τρόπο πόσο τραγικά απίθανη είναι η ιστορία που καταφέρνει με μεγάλη επιτυχία να πουλήσει η θρησκεία! Υποκλίνεται μάλιστα στη μεγαλύτερη κομπίνα όλων των εποχών.

Το επόμενο 2λεπτο είναι μια σκληρή κριτική στον υποτιθέμενο θεό! Του αρκούν 2 λεπτά για να αποδείξει, ότι αν τελικά υπάρχει, τότε μάλλον δεν νοιάζεται για μας. Σε αυτό το σημείο αναφέρει τους Ice Capades, τους οποίους εγώ μετέφρασα ως «Τζούλια», εκτιμώντας ότι εννοεί το χαμηλής ποιότητας θέαμα. Οι Ice Capades για την ιστορία, ήταν περιοδεύον θίασος με αθλητές του πατινάζ που διασκέδαζαν τον κόσμο από το 1940 έως το 1995.

Στο επόμενο λεπτό, εξηγεί γιατί προσκυνά τον ήλιο, που είναι σαφώς καλύτερος ως θεός. Αμέσως μετά και από το 05:22 μέχρι το 08:44 ασχολείται με την αδυναμία της προσευχής και την δύναμη του Joe Pesci.

Εξηγεί πως ο Pesci, που έμεινε στην ιστορία ως ο κακός μαφιόζος, μπορεί να είναι πιο ισχυρός και πιο αξιόπιστη λύση από τον θεό, υποδεικνύοντας φυσικά, την αδυναμία του ανθρώπου να εμπιστεύεται την «τύχη» του σε ανύπαρκτα χέρια.

Τελειώνοντας, ο μεγάλος κωμικός δίνει πρακτικές συμβουλές στου πιστούς, που αναζητούν την αιώνια γνώση, προτείνοντας τους νέα βιβλιογραφία. Εκεί λοιπόν, αναφέρει ένα σεξουαλικό υπονοούμενο για την γιαγιά, το οποίο είναι εξαιρετικά δύσκολο να μεταφερθεί στην Ελληνική. Για να μη γίνω πολύ σόκιν, απλά θα σας κατευθύνω, στο ότι αναφέρεται, από το γόνατο πιο πάνω και από την κοιλιά πιο κάτω (που λέει και το τραγουδάκι). Κλείνοντας, αναφέρει το παιδικό τραγουδάκι, που σχεδόν όλοι οι αγγλόφωνοι το ξέρουν, ενώ εμείς στην Ελλάδα το αγνοούμε. Αναφέρεται λοιπόν στον Humpty Dumpty, ένα καλοντυμένο ζωντανό αυγό, το οποίο κάθεται πάνω σε ένα τοίχο και ξαφνικά πέφτει και σπάει στην κυριολεξία. Το τραγούδι συνεχίζει περιγράφοντας την προσπάθεια των αυλικών να ξαναφτιάξουν ανεπιτυχώς τον Humpty Dumpty. Η παρομοίωση με το θεό είναι προφανέστατη, αφού και οι δύο είναι προϊόντα της γόνιμης φαντασίας. Απλά ο Humpty Dumpty, διασκεδάζει μικρά παιδιά, ενώ ο θεός μεγάλα.

Απολαύστε τον μεγάλο George Carlin λοιπόν, να μας εξηγεί γιατί οι θρησκείες είναι παραμύθι…

Το πρωτότυπο κείμενο, για όσους μπορούν να το κατανοήσουν γραπτώς αλλά δυσκολεύονται να το ακούσουν είναι ως εξής (http://www.rense.com/general69/obj.htm):

When it comes to bullshit, big-time, major league bullshit, you have to stand in awe of the all-time champion of false promises and exaggerated claims, religion. No contest. No contest. Religion. Religion easily has the greatest bullshit story ever told. Think about it. Religion has actually convinced people that there’s an invisible man living in the sky who watches everything you do, every minute of every day. And the invisible man has a special list of ten things he does not want you to do. And if you do any of these ten things, he has a special place, full of fire and smoke and burning and torture and anguish, where he will send you to live and suffer and burn and choke and scream and cry forever and ever ’til the end of time!

But He loves you. He loves you, and He needs money! He always needs money! He’s all-powerful, all-perfect, all-knowing, and all-wise, somehow just can’t handle money! Religion takes in billions of dollars, they pay no taxes, and they always need a little more. Now, you talk about a good bullshit story. Holy Shit!

But I want you to know something, this is sincere, I want you to know, when it comes to believing in God, I really tried. I really, really tried. I tried to believe that there is a God, who created each of us in His own image and likeness, loves us very much, and keeps a close eye on things. I really tried to believe that, but I gotta tell you, the longer you live, the more you look around, the more you realize, something is fucked up.

Something is wrong here. War, disease, death, destruction, hunger, filth, poverty, torture, crime, corruption, and the Ice Capades. Something is definitely wrong. This is not good work. If this is the best God can do, I am not impressed. Results like these do not belong on the résumé of a Supreme Being. This is the kind of shit you’d expect from an office temp with a bad attitude. And just between you and me, in any decently-run universe, this guy would’ve been out on his all-powerful ass a long time ago. And by the way, I say «this guy», because I firmly believe, looking at these results, that if there is a God, it has to be a man.

No woman could or would ever fuck things up like this. So, if there is a God, I think most reasonable people might agree that he’s at least incompetent, and maybe, just maybe, doesn’t give a shit. Doesn’t give a shit, which I admire in a person, and which would explain a lot of these bad results.

So rather than be just another mindless religious robot, mindlessly and aimlessly and blindly believing that all of this is in the hands of some spooky incompetent father figure who doesn’t give a shit, I decided to look around for something else to worship. Something I could really count on.

And immediately, I thought of the sun. Happened like that. Overnight I became a sun-worshipper. Well, not overnight, you can’t see the sun at night. But first thing the next morning, I became a sun-worshipper. Several reasons. First of all, I can see the sun, okay? Unlike some other gods I could mention, I can actually see the sun. I’m big on that. If I can see something, I don’t know, it kind of helps the credibility along, you know? So everyday I can see the sun, as it gives me everything I need; heat, light, food, flowers in the park, reflections on the lake, an occasional skin cancer, but hey. At least there are no crucifixions, and we’re not setting people on fire simply because they don’t agree with us.

Sun worship is fairly simple. There’s no mystery, no miracles, no pageantry, no one asks for money, there are no songs to learn, and we don’t have a special building where we all gather once a week to compare clothing. And the best thing about the sun, it never tells me I’m unworthy. Doesn’t tell me I’m a bad person who needs to be saved. Hasn’t said an unkind word. Treats me fine. So, I worship the sun. But, I don’t pray to the sun. Know why? I wouldn’t presume on our friendship. It’s not polite.

I’ve often thought people treat God rather rudely, don’t you? Asking trillions and trillions of prayers every day. Asking and pleading and begging for favors. Do this, gimme that, I need a new car, I want a better job. And most of this praying takes place on Sunday His day off. It’s not nice. And it’s no way to treat a friend.

But people do pray, and they pray for a lot of different things, you know, your sister needs an operation on her crotch, your brother was arrested for defecating in a mall. But most of all, you’d really like to fuck that hot little redhead down at the convenience store. You know, the one with the eyepatch and the clubfoot? Can you pray for that? I think you’d have to. And I say, fine. Pray for anything you want. Pray for anything, but what about the Divine Plan?

Remember that? The Divine Plan. Long time ago, God made a Divine Plan. Gave it a lot of thought, decided it was a good plan, put it into practice. And for billions and billions of years, the Divine Plan has been doing just fine. Now, you come along, and pray for something. Well suppose the thing you want isn’t in God’s Divine Plan? What do you want Him to do? Change His plan? Just for you? Doesn’t it seem a little arrogant? It’s a Divine Plan. What’s the use of being God if every run-down shmuck with a two-dollar prayerbook can come along and fuck up Your Plan?

And here’s something else, another problem you might have: Suppose your prayers aren’t answered. What do you say? «Well, it’s God’s will.» «Thy Will Be Done.» Fine, but if it’s God’s will, and He’s going to do what He wants to anyway, why the fuck bother praying in the first place? Seems like a big waste of time to me! Couldn’t you just skip the praying part and go right to His Will? It’s all very confusing.

So to get around a lot of this, I decided to worship the sun. But, as I said, I don’t pray to the sun. You know who I pray to? Joe Pesci. Two reasons: First of all, I think he’s a good actor, okay? To me, that counts. Second, he looks like a guy who can get things done. Joe Pesci doesn’t fuck around. In fact, Joe Pesci came through on a couple of things that God was having trouble with.

For years I asked God to do something about my noisy neighbor with the barking dog, Joe Pesci straightened that cocksucker out with one visit. It’s amazing what you can accomplish with a simple baseball bat.

So I’ve been praying to Joe for about a year now. And I noticed something. I noticed that all the prayers I used to offer to God, and all the prayers I now offer to Joe Pesci, are being answered at about the same 50% rate. Half the time I get what I want, half the time I don’t. Same as God, 50–50. Same as the four-leaf clover and the horseshoe, the wishing well and the rabbit’s foot, same as the Mojo Man, same as the Voodoo Lady who tells you your fortune by squeezing the goat’s testicles, it’s all the same: 50–50. So just pick your superstition, sit back, make a wish, and enjoy yourself.

And for those of you who look to The Bible for moral lessons and literary qualities, I might suggest a couple of other stories for you. You might want to look at the Three Little Pigs, that’s a good one. Has a nice happy ending, I’m sure you’ll like that. Then there’s Little Red Riding Hood, although it does have that X-rated part where the Big Bad Wolf actually eats the grandmother. Which I didn’t care for, by the way. And finally, I’ve always drawn a great deal of moral comfort from Humpty Dumpty. The part I like the best? «All the king’s horses and all the king’s men couldn’t put Humpty Dumpty back together again.» That’s because there is no Humpty Dumpty, and there is no God. None, not one, no God, never was.

In fact, I’m gonna put it this way. If there is a God, may he strike this audience dead! See? Nothing happened. Nothing happened? Everybody’s okay? All right, tell you what, I’ll raise the stakes a little bit. If there is a God, may he strike me dead. See? Nothing happened, oh, wait, I’ve got a little cramp in my leg. And my balls hurt. Plus, I’m blind. I’m blind, oh, now I’m okay again, must have been Joe Pesci, huh? God Bless Joe Pesci. Thank you all very much. Joe Bless You!

(Copyright 1999 by George Carlin. Printed without permission.)

Δεδομένων αυτών, είναι σχετικά εύκολο να συμπεράνουμε τι πρέπει να χαρακτηρίζει την ψυχή. Αν η ψυχή μου είναι αυτό που με κάνει να νιώθω ως “εγώ”, που με κάνει το άτομο που είμαι και φέρει ευθύνη για τις πράξεις μου εν ζωή, τότε πρέπει να ευθύνεται για τρία πράγματα: ταυτότητα, προσωπικότητα και συμπεριφορά. Ως ταυτότητα εννοώ τη συνείδηση του εαυτού, την κατανόηση ότι είμαι ένα ανεξάρτητο και αυτόνομο ον με χρονική συνέχεια. Η προσωπικότητα είναι τα γνωρίσματα του χαρακτήρα μου που στο σύνολό τους με κάνουν μια μοναδική οντότητα. Η συμπεριφορά είναι το σύνολο των ενεργειών (καλών και κακών) που κάνω κατά τη διάρκεια της ζωής μου. Μέχρις ενός σημείου αυτά τα τρία αλληλοεπικαλύπτονται. Η ταυτότητα επικαλύπτει και την προσωπικότητα και η προσωπικότητα καθορίζει τη συμπεριφορά. Αλλά αν η δυιστική θεολογία έχει δίκιο, τότε η πηγή και των τριών είναι η ψυχή και όχι ο εγκέφαλος.

Ωστόσο, ως άθεος, επιχειρηματολογώ ότι η δυιστική θεολογία δεν είναι σωστή· ότι αυτά τα τρία δεν υφίστανται χωριστά από τον εγκέφαλο και δε συνδέονται απλά με τον εγκέφαλο, αλλά είναι ενοποιημένα με τον εγκέφαλο. Τα στοιχεία δείχνουν ότι και τα τρία βασίζονται στη φυσιολογία του εγκεφάλου και μια αλλαγή στον εγκέφαλο μπορεί να προκαλέσει μεταβολές ή και να εξαλείψει κάποιο από αυτά τα χαρακτηριστικά. Εν ολίγοις, θα δείξω ότι, όπως προβλέπει η υλιστική θέση, κάθε μέρος του νου είναι πλήρως εξαρτώμενο και ελέγχεται από τον εγκέφαλο. Αναφέρομαι σ’αυτό το επιχείρημα ως “Ενότητα Νου-Εγκεφάλου” και πιστεύω ότι είναι ένα από τα πιο ισχυρά επιχειρήματα εναντίον πολλών μορφών θεϊσμού.

Άλλωστε, αν υπάρχει αθάνατη ψυχή γιατί θα έπρεπε να είναι υπόδουλη στην ελαττωματική βιολογία; Αν υπάρχει ένας δίκαιος Θεός που μας τιμωρεί ή μας ανταμοίβει για τις πράξεις μας, δε θα έπρεπε να είχε ρυθμίσει τα πράγματα έτσι ώστε οι πράξεις μας να καθορίζονται από τη χημεία του εγκεφάλου, τα γονίδια ή άλλους παράγοντες που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Αν δεν είναι ένας άδικος τύραννος, οι πράξεις μας θα ήταν αποτέλεσμα ελεύθερης επιλογής. Αυτό είναι συνεπές με την ιδέα μιας συνείδησης που προκύπτει από μια υπερφυσική ψυχή που δεν υπόκειται στις αδυναμίες του υλικού σώματος. Δυστυχώς, και οι δύο αυτές απόψεις δε συνάδουν με τα στοιχεία. Τα στοιχεία μας δείχνουν αναμφισβήτητα ότι η ταυτότητα, η προσωπικότητα και η συμπεριφορά μας είναι ένα με τον εγκέφαλο και μπορούν να επηρεαστούν δραματικά από αιτίες πέρα από τον έλεγχό μας που επηρεάζουν τον εγκέφαλο. Θα δούμε περιπτώσεις ασθενών που το αποδεικνύουν αυτό και για τα τρία χαρακτηριστικά.

(Σημείωση: Με εξαίρεση την περίπτωση του Phineas Gage, που θα περιγραφεί παρακάτω, σε όλες οι περιπτώσεις ασθενών που περιγράφονται έχουν χρησιμοποιηθεί ψεύτικα ονόματα για να προστατευθούν οι ασθενείς και οι συγγενείς τους, ακριβώς όπως έκαναν και οι ιατρικές πηγές που χρησιμοποίησα. Οι περιγραφές των περιπτώσεών τους, πάντως, είναι ακριβείς).

Έτσι, με κάθε εκδήλωση επιδημικών νόσων, οι οποίες θέριζαν τους ανθρώπους κατά εκατομμύρια, υπήρχε έτοιμη η θεωρία ότι ο θεός τιμωρεί τους ασεβείς και αμαρτωλούς ανθρώπους και γι’ αυτό απαιτούνται νέες προσευχές, νέες αυτοταπεινώσεις, νέες λιτανείες, νέοι οβολοί στο παγκάρι της εκκλησίας… Και πάλι απ’ την αρχή, γιατί μετά από μερικά χρόνια πέρναγε νέο κύμα επιδημιών, με νέα εκατομμύρια νεκρούς…

Η αναμενόμενη επέλαση του Τσεγκίς Χαν κατά το 13ο αιώνα στην Ευρώπη ήταν η προσδοκώμενη επιβεβαίωση για τους ιδιοτελείς και θρησκόληπτους κύκλους που ταύτισαν την εμφάνιση των Μογγόλων στις παρυφές της Ευρώπης με τους λαούς Γκογκ και Μαγκόγκ της «Αποκάλυψης», τον δε Τσενγκίς Χαν με τον αρχάγγελο της καταστροφής. Η αναπάντεχη επιστροφή των μογγόλικων στρατευμάτων στην Ασία, λόγω αναπάντεχου θανάτου του Τσενγκίς, εξηγήθηκε ως θεϊκό μήνυμα και μία ακόμα ευκαιρία στους αμαρτωλούς χριστιανούς να συνετιστούν… Τα ίδια συνέβησαν όμως έναν αιώνα αργότερα με τον Ταμερλάνο, ο οποίος πήρε τώρα στις παπαδίστικες μυθοπλασίες το ρόλο του αρχάγγελου της καταστροφής!

Υπήρξε όμως ένα ιστορικό γεγονός που έκανε τους ανθρώπους να αλλάξουν αντιλήψεις και να το δηλώσουν δημόσια. Όχι ότι πολλοί δεν το ήξεραν από πριν, αλλά μέσα στην ατμόσφαιρα της μεσαιωνικής τρομοκρατίας, δεν ήταν δυνατόν να το εκφράσουν και να το διαδώσουν! Την εποχή του διαφωτισμού μπορούσαν πολλοί να ξεπεράσουν τις απειλές και συκοφαντίες του εκκλησιαστικού μηχανισμού: Οι καταστροφές, οι κακουχίες και οι στερήσεις δεν είχαν σχέση με κάποια θεϊκή παρέμβαση αλλά ήταν συνέπεια φυσικών και κοινωνικών συσχετισμών, τους οποίους μόνο με τον ορθολογισμό μπορούσε να κατανοήσει ο άνθρωπος και να αντιμετωπίσει τις αρνητικές επιπτώσεις τους.

Σταθμός σ’ αυτή την εξέλιξη υπήρξε ένα καταστροφικό γεγονός, ο σεισμός της Λισσαβόνας το 1755 που συνοδεύτηκε από ένα επίσης καταστροφικό τσουνάμι. Την 1η Νοεμβρίου 1755, ημέρα των Αγίων Πάντων στον καθολικό κόσμο, πρωινές ώρες που όλοι οι ναοί ήταν υπερπλήρεις, εκδηλώθηκε ο ισχυρότατος σεισμός που προκάλεσε κάπου 30-60 χιλιάδες νεκρούς και πολλές εκατοντάδες χιλιάδες τραυματίες. Τα κύματα του ωκεανού που κάλυψαν την πόλη λέγεται ότι έφταναν τα 7 μέτρα σε ύψος…

Η Λισσαβόνα ήταν τότε η τέταρτη σε μέγεθος πόλη της Ευρώπη, καμάρι και βιτρίνα του (αποικιοκρατικού και δουλοκτητικού) χριστιανισμού της εποχής, οικονομικό και επιχειρηματικό κέντρο της Ευρώπης. Πώς να εξηγήσουν πάπες και καρδινάλιοι, παπάδες και διάκονοι αυτό το μένος του θεού ενάντια στους πιστούς χριστιανούς που πλακώθηκαν από τα καμπαναριά και τους τρούλους προς δόξα του θεού ή πνίγηκαν στα νερά του ωκεανού που κατέκλυσαν την πόλη;

Οι παρηγοριές των επαγγελματιών πιστών δεν έπιαναν πλέον, τη στιγμή που διάσημοι διανοούμενοι της εποχής και μεταγενέστεροι έδειξαν ότι πρέπει να διαχωρίσουν οι άνθρωποι τις δραστηριότητες και την ύπαρξη του θεού από τα γεγονότα επί Γης, είτε αυτά εξυπηρετούν είτε δυσαρεστούν τους ανθρώπους…

Ο Ιμάνουελ Καντ (1724-1804), αν και απόμακρος φιλόσοφος, άρχισε να διατυπώνει «αρχές γεωλογίας», βάσει των οποίων θα μπορούσαν να εξηγηθεί η λειτουργία των ηφαιστείων, οι δραστηριότητες του γήινου υπεδάφους και οι σεισμοί. Βέβαια, όλες οι θεωρήσεις του είναι από σημερινή σκοπιά εσφαλμένες, το μήνυμα ήταν όμως ότι πρέπει, πάνω από 2000 χρόνια μετά τους Ίωνες φιλοσόφους, να επανέλθουμε στη φυσιοκρατική θεώρηση των πραγμάτων.

Ο Βολταίρος (François-Marie Arouet, 1694–1778), ιδιοφυής παρατηρητής και καυστικός κριτικός της θρησκόληπτης κοινωνίας, έγραψε ένα ποίημα για το σεισμό (Poeme sur la desastre de Lisbonne), με το οποίο θέτει το θέμα, αν ο θεός επιδρά στη ζωή των ανθρώπων και την καταστρέφει με φυσικά φαινόμενα, ασθένειες και άλλες απρόβλεπτες ανατροπές ή μήπως όλα είναι τυχαία γεγονότα, τα οποία η αμάθεια αποδίδει σε θεούς και δαίμονες για να καλύψει την άγνοια και έλλειψη επιστημονικών γνώσεων…

Με ανάλογο τρόπο εκφράστηκε επίσης σε διάφορα έργα του ο διάσημος Γερμανός λογοτέχνης J.W. Goethe (1749-1832). Οι διανοούμενοι στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα βεβαιώθηκαν πόσο σωστό ήταν το απόφθεγμα του Επίκουρου «Είτε δεν υπάρχει κακό στη ζωή, είτε δεν υπάρχει θεός», το οποίο οδηγεί στον προβληματισμό της θεοδικίας.

Μέχρι τις ημέρες μας γνωρίσαμε πολύ περισσότερες καταστροφές, είτε από δραστηριότητες της φύσης, είτε από ανθρώπινες ενέργειες -συχνά με τη συμπαράσταση και υποστήριξη του εκκλησιαστικού μηχανισμού-, και γνωρίζουμε πολύ καλά ότι, σε καμιά περίπτωση δεν εμφανίστηκε ο θεός να σώσει κάποιους ανύποπτους ανθρώπους, αδύναμους, αδαείς, μικρά παιδιά…

Σεισμοί στην Κίνα, την Περσία, το Κασμίρ με συνολικά πολλά εκατομμύρια νεκρούς, το τσουνάμι στην περιοχή της Ινδονησίας στα τέλη του 2004 που κόστισε τη ζωή σε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους σε όλη την έκταση του Ινδικού Ωκεανού, ήταν πολλαπλές επιβεβαιώσεις ότι τα φυσικά φαινόμενα έχουν αμιγώς φυσιοκρατική ερμηνεία και δεν εξαρτώνται με κανένα τρόπο από θεϊκούς προγραμματισμούς και ενέργειες.

Ο θεός παραμένει επί χιλιάδες χρόνια σιωπηρός και οι άνθρωποι πρέπει να βρουν μόνοι τους τον τρόπο να αντιμετωπίσουν τα φυσικά και κοινωνικά προβλήματα, πράγμα που γίνεται αργά αλλά σταθερά, μέσω της επιστημονικής γνώσης.

Τα περιεχόμενα του άρθρου σε επικεφαλίδες είναι τα ακόλουθα. (Αυτή η λίστα θα λειτουργεί και ως πίνακας περιεχομένων για το άρθρο, θα υπάρχει και στο τέλος κάθε άρθρου και θα ενημερώνεται με κάθε νέο άρθρο. Ο τίτλος των άρθρων της σειράς θα ξεκινά με το ΦσΜ και τον αριθμό της ενότητας.)

Πηγές

Για να μην τα σημειώνω σε κάθε άρθρο, παραθέτω από κάτω τις πηγές που χρησιμοποίησε ο Ebonmuse για τη συγγραφή του άρθρου:

• Austin, James. Zen and the Brain. MIT Press, 1998.
• Baddeley, Alan. Human Memory: Theory and Practice. Simon & Schuster, 1990.
• Beeli, Gian, Michaela Esslen and Lutz Jäncke. “Synaesthesia: When coloured sounds taste sweet.” Nature, vol.434, no.7029, p.38 (3 March 2005).
• Blanke, Olaf, Stephanie Ortigue, Theodor Landis and Margitta Seeck. “Stimulating illusory own-body perceptions.” Nature, vol.419, no.6904, p.269 (19 September 2002).
• Carroll, Robert. “Multiple Personality Disorder.” Accessed online at the Skeptic’s Dictionary website, [http://www.skepdic.com/mpd.html], 22 November 2002, page last modified 22 July 2002.
• Choi, Charles. “Brain tumour causes uncontrollable paedophilia.” Accessed online at the New Scientist news service, [http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns99992943], 2 January 2003, page last modified 21 October 2002.
• Damasio, Antonio. Descartes’ Error: Emotion, Reason and the Human Brain. Grosset/Putnam, 1994.
• Damasio, Antonio. “Remembering When.” Scientific American, September 2002, p. 68-73.
• “Facts About Unipolar Depression and Suicide.” Accessed online at the American Foundation for Suicide Prevention website, [http://www.afsp.org/about/depresfc.htm], 21 December 2002.
• Feinberg, Todd. Altered Egos: How the Brain Creates the Self. Oxford University Press, 2001.
• Glausiusz, Josie. “Oh, Yuck! The Biology of Disgust.” Discover, December 2002, p. 33-34.
• Heilman, Kenneth. Matter of Mind: A Neurologist’s View of Brain-Behavior Relationships. Oxford University Press, 2002.
• Hock, Roger. Forty Studies That Changed Psychology. Prentice Hall: 2002.
• Holmes, Bob. “In Search of God.” New Scientist, 21 April 2001, p. 24-28.
• Jackson, Frank. “What Mary Didn’t Know.” The Journal of Philosophy, vol.83, no.5, p.291-295 (May 1986).
• Macmillan, Malcolm. “Restoring Phineas Gage: A 150th Retrospective.” Journal of the History of the Neurosciences, vol.9, no.1, p.46-66 (2000).
• Merkle, Ralph. “Energy Limits to the Computational Power of the Human Brain.” Accessed online at [http://www.merkle.com/brainLimits.html], 16 November 2002.
• Miller, Bruce, W. Seeley, P. Mychack, H. Rosen, Ismael Mena, and K. Boone. “Neuroanatomy of the self: Evidence from patients with frontotemporal dementia.” Neurology, vol.57, no.5, p.817-821 (11 September 2001).
• The Mystifying Mind. Alexandria, VA: Time-Life Books, 1991.
• Newberg, Andrew and D’Aquili, Eugene. Why God Won’t Go Away: Brain Science and the Biology of Belief. Ballantine, 2001.
• Persinger, Michael. Neuropsychological Bases of God Beliefs. Praeger, 1987.
• Piper, August. “Multiple Personality Disorder: Witchcraft Survives in the Twentieth Century.” Accessed online at CSICOP, [http://www.csicop.org/si/9805/witch.html], 22 November 2002.
• Ramachandran, Vilayanur and Sandra Blakeslee. Phantoms in the Brain: Probing the Mysteries of the Human Mind. HarperCollins, 1998.
• Ramachandran, Vilayanur and Edward Hubbard. “Hearing Colors, Tasting Shapes.” Scientific American, May 2003, p.53-59.
• Sagan, Carl. The Dragons of Eden: Speculations on the Evolution of Human Intelligence. Ballantine, 1977.
• Spearing, Melissa. “Schizophrenia.” Accessed online at the National Institute of Mental Health website, [http://www.nimh.nih.gov/publicat/schizoph.cfm], 21 December 2002, page last modified 1 June 1999.
• Strock, Margaret. “Depression.” Accessed online at the National Institute of Mental Health website, [http://www.nimh.nih.gov/publicat/depression.cfm], 21 December 2002, page last modified 22 May 2002.
• Walsh, Elizabeth, Catherine Gilvarry, Chiara Samele, Kate Harvey, Catherine Manley, Theresa Tattan, Peter Tyrer, Francis Creed, Robin Murray and Thomas Fahy. “Predicting violence in schizophrenia: a prospective study.” Schizophrenia Research, vol.67, no.2-3, p.247-252 (1 April 2004).
• “What is fronto-temporal dementia?” Accessed online at the Alzheimer’s Society website, [http://www.alzheimers.org.uk/Facts_about_dementia/What_is_dementia/info_fronto.htm], 30 December 2002, page last modified November 2000.

Σε πρακτικό επίπεδο θα έπρεπε να είναι εύκολο να δούμε αν είναι σωστός ο υλισμός ή ο δυϊσμός, αφού, αντίθετα με τα περισσότερα θρησκευτικά δόγματα, η έννοια της ψυχής θα είχε ορατές εκφάνσεις. Πιο συγκεκριμένα, αν ο ανθρώπινος νους είναι “το φάντασμα στη μηχανή” και όχι το αποτέλεσμα των ηλεκτροχημικών διεργασιών των νευρώνων, τότε ο νους θα ήταν ανεξάρτητος από τη διάταξη του εγκεφάλου που τον φιλοξενεί. Εν ολίγοις, θα πρέπει να υπάρχουν εκφάνσεις του νου που δεν έχουν να κάνουν τίποτε με τον υλικό εγκέφαλο και τη λειτουργία του.

Μέχρι πρόσφατα αυτή η πρόβλεψη ήταν δύσκολο να ελεγχθεί, αλλά οι σύγχονες επιστημονικές καινοτομίες ρίχνουν φως στην υπόθεση. Ιατρικές μέθοδοι όπως η αξονική τομογραφία (Computer Aided Tomography), η μαγνητική τομογραφία (Magnetic Resonance Imaging) και η ποζιτρονική τομογραφία (Positron Emission Topography) επιτρέπουν τη μελέτη της δομής και λειτουργίας ενός ζωντανού εγκεφάλου. Οι επιστήμονες μπορούν να δουν ποια περιοχή του εγκεφάλου ενεργοποιείται όταν ένα υγιές άτομο εκτελεί μια νοητική λειτουργία ή να εξετάσουνε ασθενείς με εγκεφαλικές βλάβες (λόγω τραύματος ή ασθένειας) και να δούνε πού παρουσιάζεται πρόβλημα στον εγκέφαλο.

Ήδη παρουσιάζεται ένα απογοητευτικό αποτέλεσμα για τους θεϊστές. Κάποιες νοητικές λειτουργίες μπορούν να εντοπιστούν σε συγκεκριμένα σημεία, ενώ άλλες είναι πιο διάχυτες, αλλά δεν υπάρχει ούτε μία που να μην αντιστοιχεί σε κάποια περιοχή του εγκεφάλου. Για την ακρίβεια, γνωρίζουμε επακριβώς σε ποια σημεία του εγκεφάλου εντοπίζονται πολλές στοιχειώδεις μορφές της ανθρώπινης συνείδησης.

Η μορφή του εγκεφάλου είναι γνωστή στους περισσότερους. Ένα όργανο από αναδιπλωμένο γκρίζο ιστό, μεγάλο σα δύο γροθιές. Αυτός είναι ο εξωτερικός εγκέφαλος, αποτελεί το 80% περίπου του συνόλου του εγκεφάλου και είναι υπεύθυνος για τις περισσότερες ανώτερες νοητικές λειτουργίες. Η λεπτή εξωτερική στοιβάδα του εγκεφάλου, λίγα χιλιοστά σε πάχος, λέγεται εγκεφαλικός φλοιός ή απλά φλοιός και έχει τη χαρακτηριστική ζαρωμένη, γκρι εμφάνιση.

Ο εγκέφαλος χωρίζεται σε δύο ημισφαίρια, το αριστερό και το δεξί, κατοπτρικά όμοια σε δομη. Υπάρχει κάποια εξειδίκευση μεταξύ τους. Π.χ. για τους περισσότερους ανθρώπους το αριστερό ημισφαίριο ελέγχει τη γλώσσα. Σε γενικές γραμμές, όμως, κάνουν την ίδια δουλειά. Δέχονται ερεθίσματα από και στέλνουν εντολές κίνησης προς τη μία μεριά του σώματος.

Οι λοβοί του ανθρώπινου εγκεφάλου Πηγή: Βικιπαίδεια

Κάθε ημισφαίριο χωρίζεται σε 4 περιοχές, που λέγονται λοβοί. Είναι ο μετωπιαίος, βρεγματικός, ινιακός και κροταφικός λοβός. Στο περίπου, οι ινιακοί λοβοί βρίσκονται στο πίσω μέρος του εγκεφάλου, οι βρεγματικοί επάνω, οι κροταφικοί κάτω και οι μετωπιαίοι, όπως λέει και το όνομα, μπροστά στο μέτωπο. (Austin 1998, σελ.150).

Κάθε λοβός εκτελεί διάφορες λειτουργίες. Οι κροταφικοί, για παράδειγμα, παίζουν σημαντικό ρόλο στις συναισθηματικές αντιδράσεις, τη μνήμη και την ακοή (άρα και τη γλώσσα). Ένα σύνολο δομών του εγκεφάλου, που συνολικά ονομάζεται μεταιχμιακό σύστημα και είναι υπεύθυνο για τις τελευταίες δύο λειτουργίες βρίσκεται στους κροταφικούς λοβούς. Οι ινιακοί λοβοί έχουν να κάνουν κυρίως με την όραση (αν και οι βρεγματικοί λοβοί το χειρίζονται αυτό). Οι βρεγματικοί λοβοί επίσης επεξεργάζονται πληροφορίες από άλλες αισθήσεις, ιδίως την αφή. Τέλος, οι μετωπιαίοί λοβοί φαίνεται να ευθύνονται για πολλές από τις ιδιότητες που θεωρούμε ιδιαίτερα ανθρώπινες, συμπεριλαμβανομένης της προσωπικότητας και της αποκλειστικά ανθρώπινης συμπεριφοράς· κρίση, κίνητρα, σχεδιασμός, στόχοι, αναστολές, λήψη αποφάσεων, έλεγχος προσοχής και αντίδραση στα εξωτερικά ερεθίσματα, μεταξύ άλλων. Οι λειτουργίες των μετωπιαίων λοβών και το τι συμβαίνει αν παρουσιάσουν βλάβη αναλύεται παρακάτω.

Με αυτά κατά νου, μπορούμε να εξετάσουμε πιο συγκεκριμένες εγκεφαλικές λειτουργίες. Για παράδειγμα, η περιοχή Broca (συνήθως στον αριστερό μετωπιαίο λοβό· στους αριστερόχειρες μπορεί να είναι στον δεξιό) ελέγχει την ικανότητα άρθρωσης λογου. Όταν η περιοχή αυτή πάθει ζημιά από ατύχημα ή εγκεφαλικό, το άτομο παθαίνει “αφασία Broca”. Μπορεί να καταλάβει τι του λένε, αλλά δεν μπορεί να μιλήσει. Μια κοντινή περιοχή, η περιοχή Wernicke, στον αριστερό κροταφικό λοβό, εκτελεί την αντίθετη λειτουργία: μας δίνει την ικανότητα να κατανοούμε το λόγο αποθηκεύοντας το πώς ηχούν οι λέξεις. Ζημιά σ’αυτή την περιοχή προκαλεί “αφασία Wernicke” και ο παθών δεν μπορεί να κατανοήσει το λόγο, τόσο των άλλων, όσο και τον δικό του· μπορεί να μιλάει μόνο αλαμπουρνέζικα (επειδή δεν έχει ανάμνηση του πώς ηχούν οι λέξεις, δεν μπορεί να καταλάβει ότι έχει πρόβλημα και δεν καταλαβαίνει γιατί δεν μπορούν να τον καταλάβουν οι άλλοι). Τα λόγια που λέει, αν και συχνά μοιάζουν με ξένη γλώσσα, ειδικά από κάποιον που δε γνωρίζει αυτό το είδος διαταραχής, δε μεταδίδουν κανένα νόημα (Heilman 2002, σελ.4). Προφανείς είναι οι συνέπειες για εκείνους που πιστεύουν στη “γλωσσολαλία”.

Άλλα σημεία του αριστερού ημισφαιρίου είναι αναγκαία για άλλες μορφές επικοινωνίας. Η αριστερή γωνιακή έλικα περιέχει μνήμες για το πώς γράφονται οι λέξεις, ενώ η περιοχή Brodmann 40 μετατρέπει ήχους σε γράμματα (Heilman 2002, σελ.49). Ζημιά σε αυτές τις περιοχές μπορεί να προκαλέσει αδυναμία ανάγνωσης ή γραφής (αλεξία ή αγραφία. Παραδόξως, μετά από ζημιά σ’αυτές τις περιοχές, κάποιοι μπορούν να γράψουν, αλλά όχι να διαβάσουν). Η αριστερή γωνιακή έλικα επίσης παίζει ρόλο στην μαθηματική ικανότητα, αφού όσοι πάθουν βλάβη εκεί δεν μπορούν να κάνουν ούτε τους απλούστερους υπολογισμούς (Ramachandran 1998, σελ.19). Βλάβη σε όλο το κέντρο γλώσσας του αριστερού ημισφαιρίου προκαλεί ολική αφασία, μια κατάσταση κατά την οποία το άτομο δεν μπορεί να επικοινωνήσει καθόλου. Αυτό το σύνδρομο θα το συζητήσουμε αργότερα λεπτομερέστερα.

Σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου βρίσκεται και η ικανότητα της σύνθεσης των ερεθισμάτων σε μια ενιαία εικόνα του κόσμου. Η πιο σημαντική αίσθηση είναι η όραση και ο εγκέφαλος επικεντρώνεται σ’αυτή περισσότερο από τις άλλες αισθήσεις. Οι ινιακοί λοβοί δέχονται τα ερεθίσματα από τα μάτια και ομάδες κυττάρων είναι εξειδικευμένα να επεξεργάζονται συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, όπως χρώμα, σχήμα και κίνηση (Heilman 2002, σελ.183, 184). Έπειτα οι πληροφορίες από το οπτικό σύστημα χωρίζονται σε δύο ροές: οι άνω βρεγματικοί λοβοί εντοπίζουν τα αντικείμενα στο χώρο και μας βοηθούν να κινούμαστε, ενώ οι κάτω βρεγματικοί λοβοί μας λένε τι είναι αυτό που κοιτάμε (σελ.100). Άλλες περιοχές, όπως ο δεξιός βρεγματικός λοβός μας δίνουν πληροφορίες για το σώμα μας. Βλάβη σ’αυτή την περιοχή μπορούν να προκαλέσουν την αλλόκοτη κατάσταση “ασωματογνωσία”, όπου ο πάσχων δεν μπορεί να αναγνωρίσει ότι το σώμα του είναι δικό του (σελ.119). Η ηλεκτρική διέγερση της δεξιάς γωνιακής έλικας μπορεί να προκαλέσει εξωσωματικές εμπειρίες (Blanke κ.ά. 2002).

Άλλες περιοχές του εγκεφάλου ελέγχουν πιο βασικές μορφές συνείδησης από την ικανότητα γραφής και κίνησης στο χώρο. Ενώ το αριστερό ημισφαίριο συνήθως έχει να κάνει με την κατανόηση της γλώσσα, το δεξί μεταφέρει συναισθηματικές χροιές στην επικοινωνία, όπως ο τόνος της φωνής ή οι μορφασμοί του προσώπου. Ζημιά στον κροταφικό και το βρεγματικό λοβό του δεξιού ημισφαιρίου μπορεί να καταστήσει το άτομο ανίκανο να καταλάβει τα συναισθήματα που εκδηλώνουν οι άλλοι (Heilman 2002, σελ.56).

Όλα τα συναισθήματά μας ελέγχονται από τον εγκέφαλο. Το αριστερό ημισφαίριο ελέγχει τα θετικά συναισθήματα όπως η χαρά, ενω το δεξί κυρίως τα αρνητικά, όπως η οργή και η θλίψη. Ένα άτομο με βλάβη στο αριστερό ημισφαίριο (που παραδίδει τον έλεγχο στο πιο “ευέξαπτο” δεξί ημισφαίριο) μπορεί να πάθει κατάθλιψη, ενώ στην αντίθετη περίπτωση να είναι διαρκώς σε ευφορία (σελ.75-76). Η ηλεκτρική διέγερση της αμυγδαλής, μέρος του μεταιχμιακού συστήματος, μπορεί να προκαλέσει έντονο φόβο (Heilman 2002, σελ.74), ενώ η διέγερση άλλων περιοχών μπορεί να προκαλέσει ανεξέλεγκτο γέλιο και ευθυμία (Ramachandran 1998, σελ.201) και η διέγερση της νήσου Reil μπορεί να επιφέρει ναυτία και αηδία. (Glausiusz 2002, σελ.33). Η ηλεκτροδιέγερση του διαφανούς διαφράγματος παράγει αισθήματα ηδονής και συχνά φτιάχνει τη διάθεση του υποκειμένου (Austin 1998, σελ.170).

Η μνήμη, ένα βασικό στοιχείο της συνείδησης, εδράζεται επίσης στον εγκέφαλο. Μια μικρή περιοχή ονόματι ιππόκαμπος, ένα από τα μέρη του μεταιχμιακού συστήματος, είναι απαραίτητη για τη δημιουργία νένων αναμνήσεων (Heilman 2002, σελ.150) Η βλάβη του ιππόκαμπου δεν έχει παρά σημαντικότατες συνέπειες για το άτομο.

Η ερώτηση που αναδύεται είναι: Πού μέσα σε όλα αυτά βρίσκεται η ψυχή; Σε ποιο λοβό κατοικεί; Που κρύβεται σ’αυτόν τον κυκεώνα νευρώνων και συνάψεων;

Τον 17ο αιώνα, ο φιλόσοφος Rene Descartes (Καρτέσιος) έλεγε ότι η ψυχή αλληλεπιδρά με τον εγκέφαλο μέσω της επίφυσης, βάσει των παρατηρήσεών του ότι βρίσκεται κοντά στο κέντρο του εγκεφάλου και είναι μονό όργανο και δεν έχει ταίρι. Δυστυχώς για τον Καρτέσιο, σήμερα ξέρουμε ότι η επίφυση είναι απλά μέρος του ενδοκρινικού συστήματος και ελέγχει την έκλυση μελατονίνης, μιας ορμόνης που ρυθμίζει το βιολογικό ρολόι και το ανοσοποιητικό σύστημα, μεταξύ άλλων (Heilman 2002, σελ.3).

Πού κρύβεται τελικά η ψυχή; Η μία περιοχή μετά την άλλη αποκαλύπτει τα μυστικά της στους στους νευρολόγους και δεν έχει βρεθεί ούτε ίχνος της. Όσο αυξάνει η γνώση μας, τόσο λιγότερους λόγους έχουμε να πιστεύουμε ότι ο δυϊσμός ισχύει. Τα πάντα δείχνουν ότι δεν υπάρχει τίποτε μέσα στο κρανίο μας που δεν ακολουθεί τους φυσικούς νόμους.

Δεν υποννοώ ότι ο εγκέφαλός μας δεν είναι κάτι θαυμαστό. Το αντίθετο μάλιστα. Δικαίως ο εγκέφαλος έχει αποκαλεστεί ως το πιο περίπλοκα οργανωμένο υλικό σώμα στο σύμπαν. Το σύνηθες ανθρώπινο μυαλό έχει πάνω από 100 δις νευρώνες, συνδεδεμένους με εκατοντάδες τρις συνάψεις. Αυτό το σύστημα είναι τόσο τεράστιο, ώστε οι θεωρητικά δυνατές εγκεφαλικές καταστάσεις είναι περισσότερες από τον αριθμό ατόμων στο σύμπαν (Ramachandran 1998, σελ.8). Η ωμή υπολογιστική ισχύς του ανθρώπινου εγκεφάλου υπολογίζεται μεταξύ 10 τρις και 10 τετράκις υπολογισμούς ανά δευτερόλεπτο (Merkle 1989) (όταν ο ταχύτερο υπερυπολογιστής, ο “Earth Simulator” στη Γιοκοχάμα της Ιαπωνίας μπορεί να εκτελέσει 36 τρις υπολογισμούς ανά δευτερόλεπτο).

Δεν αξίζει να στεναχωριόμαστε για το ότι ο νους μας προκύπτει από την εγκεφαλική δραστηριότητα. Αντίθετα, οι φωτιές της εξέλιξης σμιλεύουν επί 4 δις χρόνια τον εγκέφαλό μας για να γίνει αυτή η εξαιρετικά περίπλοκη μηχανή με την τρομερή υπολογιστική ισχύ με την οποία μας έχει προικίσει. Μας έχει δοθεί ένα εξαιρετικό προνόμιο, ένα δώρο που όμοιό του δεν υπάρχει στο σύμπαν. Η κατανόηση της κληρονομιάς μας μπορεί μόνο να μας καταπλήξει και όσοι λένε πως αυτό το οργανικό θαύμα δεν μπορεί να κάνει τίποτα μόνο του χωρίς τη βοήθεια των αχνών σκιών της δεισιδαιμονίας, απλά αντικαθιστούν κάτι πραγματικά θαυμαστό με κάτι πολύ κατώτερό του.

Εν τέλει, όμως, το ζήτημα αυτό θα διευθετηθεί από τις αποδείξεις. Ας στραφούμε στις αποδείξεις, λοιπόν. Στο δεύτερο μέρος θα υποστηρίξω την άποψη ότι όχι μόνο δεν υπάρχουν στοιχεία για την ύπαρξη της ψυχής, αλλά υπάρχουν και στοιχεία για τη μη ύπαρξή της, όπως θα φανεί και στα τμήματα περί ενότητας νου-εγκεφάλου. Το τρίτο μέρος πραγματεύεται τα νευρολογικά αίτια της θρησκείας, υποστηρίζοντας ότι μπορεί να ερμηνευτεί πλήρως ως αποτέλεσμα των ηλεκτροχημικών διεργασιών του εγκεφάλου. Στο τέταρτο μέρος θα εκτεθούν μερικά συμπληρωματικά επιχειρήματα κατά της ψυχής και τέλος στο πέμπτο μέρος θα επισκεφτούμε τα μεγαλύτερα μυστήρια της νευρολογίας -την πηγή της αίσθησης, της ελεύθερης βούλησης, της συνείδησης- και θα δείξουμε ότι αυτά τα ερωτήματα δεν προσφέρουν κανενός είδους υποστήριξη στο θεϊσμό.