Ματιές στην ιστορία της αθεΐας και κυρίαρχοι μύθοι [4]

3 Σεπτεμβρίου 2013
Στο πλαίσιο των ομιλιών, έξι συνολικά τον αριθμό, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν από μέλη της Ένωσης Αθέων στον Ελεύθερο Κοινωνικό Χώρο «Nosotros» (Θεμιστοκλέους 66, Εξάρχεια), μετά από πρόσκληση για συμμετοχή στους κύκλους αυτομόρφωσης που διοργανώνει ο συγκεκριμένος χώρος, το μπλογκ μας αναδημοσιεύει τμηματικά το περιεχόμενο των ομιλιών αυτών.


Αρθρογράφος: Δρ. Στέλιος Φραγκόπουλος, ομότ. καθηγητής, συγγραφέας, εκπαιδευτικός


« Προηγούμενο [3]

2.2 Οι αιώνες 19ος και 20ος

Ο Διαφωτισμός του 18ου αιώνα, με σημαντικότερο εκπρόσωπο στον φιλοσοφικό τομέα τον Γερμανό Ιμμάνουελ Καντ, επηρέασε τους διανοούμενους του 19ου αιώνα, κυριότεροι εκ των οποίων ήταν οι τρεις Γερμανοί Feuerbach, Marx και Nietsche. Δεν θα αναφερθούμε εδώ στη συμβολή τους, γιατί υπάρχει σημαντική βιβλιογραφία που αφορά αυτές τις απόψεις. Εννοείται ότι τον 19ο αιώνα δόθηκε σημαντική ώθηση στις αθεϊστικές αντιλήψεις με τη διάδοση της Θεωρίας της Εξέλιξης των Ειδών του Δαρβίνου. Οι μελετητές είχαν τώρα δυνατότητα να εξηγήσουν άγνωστα φαινόμενα στον φυσικό κόσμο, για τα οποία οι θρησκείες διέθεταν φανταστικά σενάρια από τις γραφές.

Στον 20ό αιώνα εισάγονται οι νέες αντιλήψεις της ψυχανάλυσης (Freud) και του υπαρξισμού (Schopenhauer, Kierkegaard, Camus, Sartre, Jaspers κ.α.), για το έργο των οποίων, στο βαθμό που ενδιαφέρει εδώ, υπάρχει επίσης πλούσια βιβλιογραφία.

Συνολικά, στην εποχή μας η λογική-εμπειρική κριτική της μεταφυσικής θεωρεί ερωτήματα για την ύπαρξη ή ανυπαρξία θεού ή θεών άνευ περιεχομένου, επειδή η έννοια του θεού και οι όποιες ιδιότητές του ούτε να επιβεβαιωθούν ούτε να διαψευσθούν μπορούν. Από επιστημολογικής πλευράς υπόχρεος για απόδειξη ερωτημάτων υπάρξεως είναι αυτός που τα εισάγει προς συζήτηση, δηλ. ο θεϊστής, και όχι αυτός που τα αγνοεί ή τα αρνείται, αφού η ερμηνεία του κόσμου δεν προϋποθέτει γνώση κάποιου θεού.

Σημαντικό ρόλο στις συζητήσεις του 20ού αιώνα έχει παίξει η αντιφατικότητα των θεϊκών ιδιοτήτων παντοδυναμίας, παναγαθότητας, παντογνωσίας κ.ά., οι οποίες δεν ερμηνεύουν την υπάρχουσα κατάσταση στη ζωή, εδώ και χιλιάδες χρόνια. Αυτά τα ερωτήματα που καταλήγουν στον προβληματισμό της Θεοδικίας έχουν απασχολήσει επί αιώνες τους φιλοσόφους και ουδέποτε έχει υπάρξει απάντηση.

Επιστημονικές απόψεις για απόρριψη των θρησκευτικών ιδεοληψιών διατύπωσε ο Αμερικάνος Φυσικός Victor Stenger, ο οποίος αποφαίνεται ότι «Η υπόθεση περί ύπαρξης θεού, εκτός του ότι δεν προκύπτει από οποιοδήποτε αντικειμενικό στοιχείο, δεν είναι δυνατόν να υποστηριχθεί με τις επιστημονικές αντιλήψεις: Η ιδέα περί θεϊκής δημιουργίας των βιολογικών οργανισμών έχει παραμεριστεί από την επιστήμη της Εξέλιξης, ο δυϊσμός σώματος-ψυχής και η ιδεοληψία περί αθανασίας διαψεύδεται από τη Νευρολογία, η επιτυχία επιθυμητών στόχων μέσω της προσευχής αποδείχθηκε αναποτελεσματική με τη διενέργεια διπλών τυφλών στατιστικών πειραμάτων, η δημιουργία του σύμπαντος εξηγείται με θερμοδυναμικούς και κβαντοφυσικούς συλλογισμούς και οι ισχυρισμοί για θεϊκές αποκαλύψεις ακυρώνονται με την ιστορική μελέτη. Τελικά, το σύμπαν συμπεριφέρεται όπως αναμένεται από την επιστημονική περιγραφή, χωρίς να απαιτείται η παρουσία κάποιου θεού, όπως επιβεβαίωσε και ο Χώκινγκ.»

Προβληματισμό προκαλούν οι ριζοσπαστικές εκδηλώσεις σε διάφορες χώρες φανατικών ισλαμιστών που αξιοποιούνται από πολιτικές ομάδες για προώθηση οικονομικών και στρατιωτικών συμφερόντων. Αυτές οι εκδηλώσεις φονταμενταλισμού δεν είναι απίθανο να προκαλέσουν εξ αντιδράσεως αντίστοιχες εκδηλώσεις φανατικών χριστιανών, με εκμετάλλευση από τους εκκλησιαστικούς μηχανισμούς.

Οι καθ’ ημάς υπηρέτες της μεσανατολικής θρησκείας επιμένουν ότι δεν επιτρέπεται η θρησκεία να περιοριστεί στον ιδιωτικό χώρο των ανθρώπων αλλά πρέπει να διατηρηθεί στον δημόσιο χώρο, με παρεμβάσεις του εκκλησιαστικού μηχανισμού σε όλους τους τομείς και για όλα τα θέματα, ώστε να αντιμετωπιστούν οι Ισλαμιστές που, έτσι κι αλλιώς, ταυτίζουν την καθημερινότητά τους με τις εντολές του προφήτη τους. Εννοείται, τα ίδια επιχειρήματα χρησιμοποιούνταν παλαιότερα όταν δεν υπήρχε ο «ισλαμικός κίνδυνος», αλλά προβάλλονταν άλλα φόβητρα, ο βενιζελισμός κάποτε, μετά ο κομμουνισμός κ.ο.κ.

Είναι λοιπόν σαφές για εμάς ότι το πρόβλημα των θρησκευτικών ιδεοληψιών δεν έχει νόημα να περιοριστεί σε μια χώρα ή σε μια ήπειρο· είναι ευρύτερο πρόβλημα παγκόσμιας επιρροής και η λύση του προϋποθέτει οικονομική και μορφωτική ανάπτυξη των λαών. Ένα θεμελιώδες κριτήριο για την παγκόσμια συνεργασία κρατών και λαών είναι, πρώτον, η εφαρμογή από όλες τις κοινωνίες κανόνων δικαίου για τα ατομικά δικαιώματα και, δεύτερον, ο περιορισμός (σε κάθε κράτος, με επιλογή στα συντάγματα) των όποιων θρησκευτικών ιδεοληψιών στον ιδιωτικό χώρο καθενός ανθρώπου…

Κυρίαρχοι μύθοι κατά του αθεϊσμού

Εννοείται ότι οι εκπρόσωποι του μηχανισμού κάθε θρησκείας έχουν κάθε λόγο να μειώσουν ηθικά και κοινωνικά τους άθεους, δεδομένου ότι με τις αντιθρησκευτικές τοποθετήσεις και εκδηλώσεις τους θίγεται η υπόσταση του δικού τους μηχανισμού, από τον οποίο συνηθέστατα έχουν επαγγελματική εξάρτηση. Διασπείρουν γι’ αυτό διάφορους μύθους και «επιχειρήματα», τα οποία δεν είναι δύσκολο να καταρριφθούν. Μερικοί από αυτούς τους μύθους είναι οι εξής:

  1. Οι αθεϊστές κατηγορούνται για εγκλήματα που έχουν γίνει από αθεϊστικά καθεστώτα κατά την προσπάθειά τους να εξαλείψουν τη θρησκευτική πίστη. Τέτοια εγκλήματα εμπνευσμένα από την κρατική αθεϊστική πολιτική έχουν διαπραχθεί στη Γαλλία κατά τη διάρκεια της Περιόδου της Τρομοκρατίας, στη Σοβιετική Ένωση, την κομμουνιστική Κίνα, την Αλβανία και αλλού, όπου οι πιστοί υπέστησαν δήμευση της περιουσίας τους, εκτοπισμό, φυλάκιση και θάνατο, και οι ναοί των τοπικών θρησκειών δημεύθηκαν και μετατράπηκαν σε κοσμικά κέντρα ή αποθήκες. Παράλληλα, τα καθεστώτα αυτά κατηγορούνται για τη συστηματική προώθηση των αθεϊστικών ιδεών μέσω των σχολικών προγραμμάτων και των Μέσων Επικοινωνίας.

    Η κατηγορία αυτή μπορεί να εντυπωσιάσει σχεδόν μόνο τους ανιστόρητους, δεδομένου ότι οι σφαγές και οι λεηλασίες στο όνομα του θεού εμφανίστηκαν και συνεχίζονται μόνο από τις μονοθεϊστικές θρησκείες. Πριν γίνει αναφορά στη μαζική σφαγή κληρικών στα χρόνια της γαλλικής επανάστασης, θα έπρεπε να γίνει υπενθύμιση για τις σφαγές των Ουγενότων από τους καθολικούς στη Γαλλία, με τις οποίες άλλαξε ο πληθυσμιακός και πολιτισμικός χάρτης της κεντρικής Ευρώπης. Αλλά και επί της Τρομοκρατίας της επαναστατικής τριανδρίας γίνονταν το 1794 οι εκτελέσεις κληρικών «στο όνομα του λαού» σε ανταπόδοση των εγκλημάτων της εκκλησίας σε βάρος των ανθρώπων επί πολλούς αιώνες «στο όνομα του θεού». Στους δώδεκα μήνες κυριαρχίας της λεγόμενης «Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας» της τριανδρίας θανατώθηκαν πολλοί λιγότεροι (εκτιμάται 35.000 άνθρωποι) σε σύγκριση με τις εκατοντάδες χιλιάδες νεκρών επί πολλούς αιώνες από τους φεουδάρχες και κληρικούς.

    Εννοείται, κανένας συμψηφισμός νεκρών δεν επιτρέπεται, έστω κι αν πρόκειται για έναν μόνο θάνατο, αλλά οι εκπρόσωποι των εκκλησιαστικών μηχανισμών ποτέ δεν ζήτησαν συγγνώμη για τα συστηματικά εγκλήματα που διέπραξαν. Εν πάση περιπτώσει, οποιαδήποτε σύγκριση τέτοιου είδους είναι άστοχη, γιατί η Επιτροπή της Τριανδρίας δεν είχε ως σύνθημα το «αγαπάτε αλλήλους!» Αυτός που το επικαλείται και το επαναλαμβάνει διαρκώς, πρέπει και να το τηρεί!

    Οι διώξεις θρησκευόντων σε διάφορα ολοκληρωτικά καθεστώτα δεν οφείλονται στην όποια πίστη τους, ούτε και τα καθεστώτα αυτά είχαν ως κεντρικό στόχο τους την αθεΐα, αλλά στις πολιτικές δραστηριότητες και την απείθεια προς την εξουσία πολλών από τα μετέπειτα θύματα. Αυτό δεν αποτελεί δικαιολογία αλλά ερμηνεία, κάτι ανάλογο με τις προτάσεις του Πλάτωνα και άλλων μεταγενέστερων να τιμωρούνται μέχρι και με θανατική ποινή οι άθεοι. Ακόμα κι αν υπήρχε αντίστοιχη επιλογή από ολοκληρωτικά καθεστώτα, δεν θα ήταν τίποτα άλλο από μια κεντρική επιλογή που δεν είναι δυνατόν να φορτωθεί στους άθεους πολίτες, όπως για τα εγκλήματα της Ιεράς Εξέτασης δεν επιβαρύνονται οι μεμονωμένοι πιστοί. Πέρα απ’ αυτά, πολλά ολοκληρωτικά καθεστώτα (Φασισμός στην Ιταλία, Ναζισμός στη Γερμανία και όλες οι δικτατορίες στη Νότια Αμερική, αλλά και σε ευρωπαϊκές χώρες, όπως Ισπανία, Πορτογαλία, Ελλάδα) είχαν άριστες σχέσεις με τους εκκλησιαστικούς μηχανισμούς. Ούτε κι αυτές οι σχέσεις χρεώνονται σε μεμονωμένους πιστούς, όπως και για τις άλλες δεν ευθύνονται οι άθεοι.

  2. Ο ισχυρισμός ότι ο Χριστιανισμός έχει σταθεί εμπόδιο στην ανάπτυξη της επιστήμης έχει κατακριθεί ως αβάσιμος, δεδομένου ότι διαχρονικά η συνεισφορά των Χριστιανών επιστημόνων στην εξέλιξη της επιστήμης ήταν μεγάλη. Οι περισσότεροι ιστορικοί θεωρούν ότι σε γενικές γραμμές η θρησκεία είχε μια αγαθή και εποικοδομητική σχέση με τις φυσικές επιστήμες στη Δύση. Η άποψη για τις εχθρικές σχέσεις επιστήμης και θρησκείας υποστηρίχθηκε από τον Bertrand Russell στο βιβλίο «Ιστορία της Δυτικής φιλοσοφίας», αλλά θεωρείται ότι πάσχει ως προς τη θεμελίωση στις πηγές. O Paul Feyerabend απορρίπτει τον ισχυρισμό ότι η Εκκλησία είναι δογματικά αντίθετη σε επιστημονικές αλήθειες: «Η θέση της Εκκλησίας δεν ήταν τόσο δογματική όσο συχνά υποτίθεται. Οι ερμηνείες των βιβλικών περικοπών έχουν αναθεωρηθεί στο παρελθόν κάτω από το φως της επιστημονικής έρευνας. Όλοι πίστευαν ότι η γη είναι σφαιρική και επιπλέει ελεύθερα στο σύμπαν, αν και η Βίβλος διηγείται την ιστορία διαφορετικά».

    Είναι βαρετό να επιχειρηματολογήσει κάποιος ενάντια σ’ αυτές τις θέσεις, τη στιγμή που είναι γνωστά τα γεγονότα της καταδίκης του Γαλιλαίου και της στοχοποίησης του Καρτέσιου (μόνο που αυτός γλίτωσε επειδή δεν έπεσε στα χέρια τους!) και άλλων διάσημων ερευνητών, όσο και οι δολοφονίες επιφανών φυσιοδιφών, ανάμεσά τους ο Giordano Bruno. Όσον αφορά δε την ανατολική χριστιανική εκκλησία, δεν είναι ξεχασμένες οι νεότερες διώξεις σε βάρος των «δασκάλων του γένους», όπως η καταδίκη το έτος 1803 από τη Σύνοδο της Κων/πόλεως του Βενιαμίν Λέσβιου με το σκεπτικό ότι «αυτός δίδασκε πως η Γη κινείται γύρω από τον Ήλιο και πως υπάρχει ζωή και σε άλλους πλανήτες!» Απαιτούσε δε η Σύνοδος από τον «ένοχο» να ανακαλέσει τις κακοδοξίες του.

    Το δε έτος 1819 εξέδωσε το ορθόδοξο οικουμενικό πατριαρχείο «πατριαρχική εγκύκλιο» για την ανάσχεση της διάδοσης των φυσικομαθηματικών επιστημών με τίτλο «Περί της σημερινής κατάστασης των κοινών του γένους μας ελληνομουσείων (=σχολείων)» και συγκάλεσε πατριαρχική σύνοδο στην Πόλη με στόχο «Την καθαίρεσιν των φιλοσοφικών (=φυσικομαθηματικών) μαθημάτων». Η σύνοδος συνήλθε τον Μάρτιο του έτους 1821, μόλις λίγες ημέρες πριν από την έκρηξη της επαναστάσεως στις 23 Μαρτίου στην Καλαμάτα, και στην οποία σύνοδο εξεδόθη ένα κατάπτυστο κείμενο κατά των Μαθηματικών, της Φυσικής και των επιστημών γενικότερα, το οποίο μόνο ένας οπισθοδρομικός και ιδιοτελής εκκλησιαστικός μηχανισμός θα μπορούσε να έχει εκδόσει: «... τίς ωφέλεια προσκολλώμενοι οι νέοι εις τα παραδόσεις αυτάς να μανθάνωσιν αριθμούς και αλγέβρας και κύβους και κυβοκύβους και τρίγωνα και τριγωνοτετράγωνα και λογαρίθμους και συμβολικούς λογισμούς και τας προβαλλομένας ελλείψεις και άτομα και κενά και δίνας και δυνάμεις και έλξεις και βαρύτητας, του φωτός ιδιότητας και βόρεια σέλα και θετινά τινά και ακουστικά και μύρια τοιαύτα και άλλα τερατώδη, ώστε να μετρώσι την άμμον της θαλάσσης και τας σταγόνας του υετού και να κινώσιν την γην, εάν αυτοίς δοθή πη στώσι κατά το του Αρχιμήδους, έπειτα εις τας ομιλίας των βάρβαροι, εις τας γραφάς των σόλοικοι, εις τας θρησκείας των ανίδεοι, εις τα ήθη παράφοροι και διεφθαρμένοι, εις τα πολιτεύματα επιβλαβείς και άσημοι πατριώται και ανάξιοι της προγονικής κλήσεως...»

    Ο 20ός αιώνας εξελίχθηκε με προσπάθειες των Δημιουργιστών να αποδείξουν ότι δεν ισχύει η Εξέλιξη των Ειδών. Μόλις πρόσφατα έβλεπα δε ένα ντοκιμαντέρ που χρηματοδότησε το αμερικάνικο (θεόπληκτο) Ίδρυμα Τέμπλετον, στο οποίο έψαχναν να βρουν σε πετρώματα ίχνη δεινοσαύρων και ανθρώπων, οπότε δεν μπορεί να προέκυψαν οι άνθρωποι μετά τους δεινόσαυρους κ.τ.λ. Βέβαια τέτοια ίχνη δεν βρέθηκαν, αλλά οι «ερευνητές» ανακοίνωσαν ότι θα μεταφέρουν τις αναζητήσεις σε άλλες περιοχές — προφανώς μέχρι να εξαντληθεί η χρηματοδότηση.

    Τέλος, μόλις πριν από 2-3 χρόνια εξέδωσε ο μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ ιερατική εγκύκλιο με την οποία καταδικάζει τον Stephen Hawking, ο οποίος τόλμησε να αποφανθεί —χωρίς να ρωτήσει τον Σεραφείμ— ότι για τη δημιουργία του Σύμπαντος δεν απαιτείται η συμβολή κάποιου θεού… Ο δε κήρυκας της αγάπης Σεραφείμ διέγνωσε ότι ο Hawking πάσχει στο μυαλό για να λέει τέτοια πράγματα.

  3. Ναι μεν οι πιστοί στον θεό δεν έχουν καμιά απόδειξη για την ύπαρξή του, αλλά και οι άθεοι δεν έχουν κάποια απόδειξη περί μη ύπαρξης. Άρα το πρόβλημα το έχουν και οι δύο πλευρές εξ ίσου! Καταρχάς, στα σχολεία και όπου αλλού βρουν ευκαιρία, περιφέρουν οι κληρικοί και θεολόγοι «αποδείξεις» για την ύπαρξη του θεού, τις οποίες δεν θα χρειάζονταν, αν ήταν οι ίδιοι πεπεισμένοι για τους ισχυρισμούς τους. Πέρα απ’ αυτό, είναι προφανές ότι όποιος ισχυρίζεται κάτι, είναι και υποχρεωμένος να το αποδείξει! Αλλιώς θα ισχυρίζεται καθένας ό,τι θέλει, όπως έκανε παραδειγματικά ο Bertrand Russell, λέγοντας ότι γύρω από τη Γη περιφέρεται μια μικρή τσαγιέρα που δεν φαίνεται με τα τηλεσκόπια. Με τη λογική των πιστών πρέπει να το αποδεχτούμε, εκτός αν κάποιος αποδείξει ότι δεν ευσταθεί αυτός ο ισχυρισμός…
  4. Κοινωνίες με διαδεδομένη τη θρησκευτική πίστη είναι πειθαρχημένες, με μικρή εγκληματικότητα και με αυξημένη φιλοπατρία. Η πραγματικότητα δείχνει κάτι τελείως διαφορετικό, δηλαδή ότι διαδεδομένη είναι η θρησκευτική πίστη σε υπανάπτυκτες κοινωνίες, οι οποίες κάθε άλλο παρά πειθαρχημένες είναι. Φαίνεται αυτή η εξέλιξη τα τελευταία χρόνια στο μουσουλμανικό κόσμο με τις επαναστάσεις, άλλοτε από ισλαμιστικές ομάδες και άλλοτε από ανθρώπους που επιδιώκουν τον εκσυγχρονισμό (Αίγυπτος, Περσία κ.ά.). Η εγκληματικότητα πάλι είναι αυξημένη σε κοινωνίες ή και σε τμήματά τους που επικρατεί αμορφωσιά και φτώχεια, όπως φαίνεται στις ΗΠΑ, όπου μάλιστα στις φτωχές περιοχές υπάρχουν ταυτόχρονα θρησκοληψία και εγκληματικότητα. Αντίθετα, σε χώρες μορφωτικά και οικονομικά ανεπτυγμένες, οι δείκτες εγκληματικότητας είναι χαμηλοί και ταυτόχρονα είναι οι δείκτες αθεΐας ψηλοί, για παράδειγμα στις σκανδιναβικές χώρες, στον Καναδά, τις Κάτω Χώρες κ.α. Όσον αφορά δε τη φιλοπατρία, είναι γνωστό ποιοι ενδιαφέρονται να θυσιάσουν ανθρώπους ως γέμιση σε κανόνια, αφού προηγουμένως συμμετάσχουν αυτοί σε λειτουργίες και ετοιμαστούν για το χριστιανικό «άλλο κόσμο», δηλαδή το χώμα.

Βιβλιογραφία

  1. Ζωρζ Μινουά: «Ιστορία της Αθεΐας», Νάρκισσος, Αθήνα 1999.
  2. Jean Meslier: «Testament: Memoir of the Thoughts and Sentiments of Jean Meslier», Prometheus Books, 2009.
  3. Καρλχάιντς Ντέσνερ: «Η εγκληματική Ιστορία του Χριστιανισμού», 10 τόμοι, εκδ. ΚΑΚΤΟΣ.
  4. Χαράλαμπος Θεοδωρίδης: «Επίκουρος - Η αληθινή όψη του αρχαίου κόσμου», Εστία, Αθήνα 1999.
  5. Χρήστος Γιαπιτζάκης: «Πιέρ Γκασσαντί, ο αναβιωτής της Επικούρειας φιλοσοφίας», Εισήγηση στο 3ο συμπόσιο επικούρειας φιλοσοφίας, 2013.
  6. Κρίστοφερ Χίτσενς (ανθολόγος): «Η βίβλος του άθεου, Με τον λόγο κορυφαίων διανοητών», Εκδόσεις Polaris, Αθήνα 2012.
  7. Περιοδικό "Ο Κήπος του Επίκουρου", Τρίμηνα τεύχη επικούρειας φιλοσοφίας 1-23, Εκδόσεις Βερέττα, Ρόδος.

π.κ.χ. = προ κοινής χρονολόγησης
κ.χ. = κοινής χρονολόγησης


Παρακάτω μπορείτε να παρακολουθήσετε το σύνολο της ομιλίας και τη συζήτηση που ακολούθησε

Συνέχεια...


Το άρθρο έχει δημοσιευτεί στο ιστολόγιο sfrang, του ίδιου του αρθρογράφου, όπου και γίνεται ο σχολιασμός.