Το επίθετο ασυνείδητο χρησιμοποιήθηκε λοιπόν για να υποδηλώσει το σύνολο των νοητικών περιεχομένων που δεν είναι παρόντα στο πεδίο της συνείδησης, δηλαδή δεν συνειδητοποιούνται από το άτομο (υποκείμενο). Τα περιεχόμενα αυτού του μυστηριώδους σχηματισμού δεν μπορούν να γίνουν γνωστά άμεσα, αλλά μόνο έμμεσα, μέσω των αποτελεσμάτων που προκαλούν. Μπορούμε να ανιχνεύσουμε την επίδραση του ασυνείδητου παντού στην καθημερινή ζωή, σε κάποιες παράξενες συμπεριφορές, στα λογοπαίγνια, στα «τυχαία» λάθη, στα όνειρα. Συχνά απορούμε εκ των υστέρων, καθώς διαπιστώνουμε οτι η φαινομενικά τυχαία λοξοδρόμηση από την πορεία που είχαμε καθορίσει πιθανότατα οφείλεται σε μια ασυνείδητη πρόθεσή μας να μην πάμε στη δουλειά ή να επισκεφτούμε κάποιον που βρίσκεται εκτός της αρχικής πορείας. Επίσης, συμβαίνει πολλές φορές να μην αναγνωρίζουμε στην κυριολεξία κάποιον γνωστό μας, ο οποίος συμπεριφέρεται τελείως διαφορετικά από ότι συνήθως, σαν κάτι να τον «διακατέχει». Η εξήγηση γι’ αυτά τα φαινόμενα δεν είναι φυσικά η επίδραση δαιμονικών δυνάμεων, αλλά η λειτουργία μιας περιοχής του ψυχικού οργάνου, που δρα απόκρυφα και ανεξάρτητα.

Τα περιεχόμενα του ασυνείδητου μπορεί να είναι μύχιοι πόθοι και φόβοι, αισθήματα συμπάθειας και αντιπάθειας που δεν είμαστε έτοιμοι να δεχτούμε, επιθυμίες των οποίων την ένταση δεν μπορούμε καν να υποπτευτούμε. Συχνά οι επιθυμίες που βρίσκονται στο ασυνείδητο είναι αντικρουόμενες, αυτό όμως δεν είναι ασυμβίβαστο για τον τρόπο λειτουργίας του. Αντικρουόμενες, ανήθικες, παράξενες, τρελές ορμές και επιθυμίες βρίσκουν καταφύγιο στο ασυνείδητο, γιατί το άτομο δεν είναι έτοιμο να τις αναγνωρίσει και να τις αποδεχτεί. Το ασυνείδητο δρα ανεξάρτητα από το συνειδητό τμήμα του ψυχικού οργάνου (Εγώ), κάποιες φορές συνεργάζονται αρμονικά, ενώ κάποιες άλλες συγκρούονται, με δυσμενείς συνέπειες για την ψυχοσύνθεση του ατόμου. Ενώ το ασυνείδητο χαρακτηρίζεται από την αρχή της ηδονής, δηλαδή την πρωτόγονη απαίτηση να ικανοποιηθούν όλες οι επιθυμίες του εδώ και τώρα, το Εγώ χαρακτηρίζεται από την αρχή της πραγματικότητας, την προσαρμογή δηλαδή των εσωτερικών απαιτήσεων στα δεδομένα του περιβάλλοντος.

Η ύπαρξη του ασυνείδητου, που αρχικά στηρίχθηκε σε μια υπόθεση, επιβεβαιώνεται από τις πλέον σύγχρονες νευροανατομικές μελέτες. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελείται από διάφορες δομές, εκ των οποίων οι περισσότερες υπάρχουν και στα ζώα, ενώ ορισμένες εξελίχτηκαν και επιτελούν λειτουργίες μοναδικές για το ανθρώπινο είδος. Ο εγκεφαλικός φλοιός (το φροϋδικό Εγώ), που είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένος στον άνθρωπο, είναι υπεύθυνος για τη λογική σκέψη, το συνδυασμό στοιχείων και την εξαγωγή συμπερασμάτων. Παλαιότεροι σχηματισμοί που υπάρχουν και στα υπόλοιπα θηλαστικά, όπως το λιμπικό σύστημα, είναι υπεύθυνοι για τη συναισθηματική επένδυση των παραστάσεων, ενώ κατώτεροι σχηματισμοί που συναντώνται και στα ερπετά επιτελούν πρωταρχικές λειτουργίες, όπως η ρύθμιση της αναπνοής και του κύκλου ύπνου-εγρήγορσης, τα ένστικτα της αναπαραγωγής και της επιθετικότητας.

Θεωρείται οτι αυτό που ονομάστηκε ασυνείδητο από τον Φρόυντ σχεδόν ταυτίζεται με το λιμπικό σύστημα και τον υποθάλαμο. Οι συγκεκριμένες δομές, αν και συνδέονται με τον φλοιό, συνήθως δρουν αυτόνομα, χωρίς ο φλοιός να γνωρίζει τη δραστηριότητά τους. Παρόλο που ο φλοιός έχει κατά κύριο λόγο τον έλεγχο των σκέψεων και των πράξεων του ανθρώπου, πολύ συχνά οι κατώτεροι σχηματισμοί «καταλαμβάνουν» τον έλεγχο και το υποκείμενο συμπεριφέρεται πρωτόγονα. Ο φλοιός του εγκεφάλου, τόσο σε όγκο όσο και σε αριθμό συνδέσεων, υστερεί σε σχέση με τις αρχαιότερες δομές, των οποίων αποτελεί απλά την προέκταση. Είναι τραγικό λάθος να πιστεύουμε πως η λογική σκέψη είναι ο απόλυτος κυρίαρχος της νόησης και οτι τα «κατώτερα» ένστικτα έχουν εξαφανιστεί από τους «πολιτισμένους» σύγχρονους ανθρώπους. Παρά την αλματώδη τεχνολογική πρόοδο των τελευταίων αιώνων, ο εγκέφαλος του ανθρώπου εξελικτικά δεν έχει διανύσει ούτε ένα βήμα από την εποχή των σπηλαίων. Όπως υποστηρίζουν πολλοί νευροεπιστήμονες, ο άνθρωπος του 21ου αιώνα είναι εξοπλισμένος με έναν εγκέφαλο προσαρμοσμένο στα δεδομένα του 30.000 π.Χ.!

Μια συνήθης τακτική των σύγχρονων ανθρώπων, ειδικά αυτών που ζουν στις δυτικές κοινωνίες, είναι να αγνοούν επιμελώς το ασυνείδητο. Προσπαθούν να κρατήσουν τα περιεχόμενά του μακριά από τη συνείδηση, ενώ συμπεριφέρονται γενικά σαν να μην υπάρχει, πιστεύοντας οτι η λογική σκέψη είναι αρκετή για να δώσει λύση σε όλες τις περιστάσεις. Είναι περιττό να αναπτύξω γιατί αυτή η παιδαριώδης άρνηση του ασυνείδητου δεν είναι παρά στρουθοκαμηλισμός, που δεν λύνει αλλά δημιουργεί προβλήματα. Ένα από τα θέματα στα οποία συμφωνούν όλοι οι ειδικοί της ψυχανάλυσης, είναι οτι το ασυνείδητο πρέπει να αναγνωριστεί, να κατανοηθούν οι ιδιαιτερότητές του και να αφεθεί σε συνεργασία με το Εγώ. Ο θεμελιώδης σκοπός της ψυχανάλυσης είναι η αποκάλυψη των περιεχομένων του ασυνείδητου και η σταδιακή προσάρτησή τους στο Εγώ. Ο ανθρώπινος νους πρέπει να εκληφθεί ως ολότητα και όχι ως μια κατακερματισμένη δομή, που αποτελείται από αλληλοσυγκρουόμενα τμήματα.

Ο Σίγκμουντ Φρόυντ είχε αντιληφθεί πως κάποια περιεχόμενα του ασυνείδητου βρίσκονται βαθύτερα από τα άλλα, η πρόσβαση σε αυτά είναι δυσκολότερη και παρουσιάζουν ομοιότητες σε όλους τους ανθρώπους. Αυτός όμως που επεξεργάστηκε και τελειοποίησε τη συγκεκριμένη ιδέα ήταν ο «αιρετικός» μαθητής του, Καρλ Γιουνγκ. Ονόμασε αυτήν την περιοχή «συλλογικό ασυνείδητο», για να τη διαχωρίσει από το «ατομικό ασυνείδητο», που περιέχει προσωπικές επιθυμίες, σκέψεις και συναισθήματα. Την ύπαρξη μιας τέτοιας περιοχής υποψιάστηκε ο Γιουνγκ παρατηρώντας την εκπληκτική ομοιότητα που παρουσιάζουν ορισμένοι μύθοι, θρύλοι, τελετουργίες και θρησκευτικές πρακτικές διαφόρων λαών, οι οποίοι δεν συγγενεύουν ούτε τοπικά ούτε χρονικά. Θα πρέπει λοιπόν να υπάρχει στα βάθη της ψυχής του ανθρώπου κάποιο φυλογενετικό κατάλοιπο, που είναι κοινό σε όλους και δεν έχει σχέση με υποκειμενικά βιώματα. Η προβολή προς τα έξω των περιεχομένων του συλλογικού ασυνείδητου είναι υπεύθυνη για πολλές θρησκευτικές εκδηλώσεις ανά τον κόσμο, που παρουσιάζουν εκπληκτική ομοιότητα μεταξύ τους. Περισσότερα θα σας αποκαλύψω όμως στο δεύτερο μέρος του άρθρου, καθώς σταματώ εδώ σήμερα λόγω έλλειψης χώρου.

Χαιρετάς τον ασθενή και τον ρωτάς:
Πώς αισθάνεσαι;
-Μια χαρά, απαντάει.
-Ξέρεις ότι είσαι στο νοσοκομείο, ρωτάς.
Ο ασθενής παραδέχεται ότι έπαθε εγκεφαλικό.
-Έτσι μου είπαν οι γιατροί. Με σκανάρανε και μου κάναν ακτινογραφίες. Δεν έχω κανένα λόγο να τους αμφισβητήσω.
-Αλλά τώρα είσαι καλά, ε;
-Ναι, καλά, λέει.
Κάτι δεν πάει καλά και μια αμφιβολία αρχίζει να δημιουργείται στο μυαλό σου. Μπορεί να τον αναστατώσεις άδικα, αλλά πρέπει να μάθεις, οπότε τον ρωτάς.
-Μπορείς να περπατήσεις;
-Φυσικά, απαντάει ο ασθενής υπεροπτικά, λες και δεν ξέρει γιατί του κάνεις μια τόσο ηλίθια ερώτηση.
-Και τα χέρια σου; Μπορείς να τα χρησιμοποιήσεις;
-Φυσικά.
-Είναι και τα δύο εξ ίσου δυνατά;
-Φυσικά, λέει αδιάφορα.
Ο άνδρας δεν έχει κουνήσει το αριστερό του χέρι, ούτε έχει σηκωθεί μετά το εγκεφαλικό. Είναι στο κρεβάτι ή μεταφέρεται με καροτσάκι όσο βρίσκεται στο νοσοκομείο. Αν και η υποψία σου επιβεβαιώνεται, αποφασίζεις να τον πιέσεις λίγο παραπάνω.
-Μπορείς να μου κάνεις τη χάρη και να ακουμπήσεις τη μύτη σου με το δεξί χέρι;
Συμφωνεί και το κάνει χωρίς πρόβλημα. Έπειτα ρωτάς:
-Και με το αριστερό χέρι; Μπορείς να ακουμπήσεις τη μύτη σου με το αριστερό χέρι;
-Φυσικά και μπορώ.
Το παράλυτο χέρι του δεν κινείται.
-Αυτή τη στιγμή την αγγίζεις;
-Φυσικά.
Το χέρι ακόμα δεν έχει κουνηθεί.
-Μπορείς να δεις τον εαυτό σου να αγγίζει τη μύτη σου με το αριστερό χέρι, τον ρωτάς.
-Φυσικά και μπορώ, λέει εκνευρισμένος. Μπροστά στη μούρη μου είναι!
Αποφασίζεις να κάνεις άλλη μια ερώτηση:
-Μπορείς να χτυπήσεις παλαμάκια;
Ο ασθενής σε κοιτά παραξενεμένος και μετά σηκώνει το δεξί χέρι και το κουνά μπροστά του, σα να χτυπάει παλαμάκια με ένα αόρατο αριστερό χέρι. Το πραγματικό αριστερό του χέρι μένει εκεί που είναι, εντελώς παράλυτο (διασκευή από Ramachandran 1998, σελ.128-129, όπου καταγράφεται μια σχεδόν όμοια συζήτηση)*

Λίγες νευρολογικές διαταραχές μας αναγκάζουν να αντιμετωπίσουμε το πόσο εύθραυστη είναι η έννοια του εαυτού όσο η ανοσογνωσία. Το άτομο έχει υποστεί μια σοβαρή ζημιά, ωστόσο δείχνει να την αγνοεί και πεισματικά αρνείται ότι έχει πάθει κάτι, αν ερωτηθεί. Η κανονική ανοσογνωσία δεν είναι μια απλή παραζάλη. Ο ασθενής δεν μπορεί να πειστεί ότι έχει υποστεί σοβαρή ζημιά (Feinberg 2001, σελ.21). Αν και η ανοσογνωσία συχνά συνδέεται με τη μερική παράλυση που προκαλεί ένα εγκεφαλικό, όπως στο παράδειγμα, την προκαλούν και άλλες καταστάσεις. Άτομα με κακοήθεις όγκους στον εγκέφαλο ή άλλες θανατηφόρες ασθένειες συχνά πεισματικά αγνοούν τις διαγνώσεις, ισχυριζόμενοι ότι είναι μια χαρά (Ramachandran 1998, σελ.143). Υπάρχει μέχρι και περίπτωση ασθενούς που αγνοούσε ότι είχε τυφλωθεί (Heilman 2002, σελ.133).

Τι προκαλεί την ανοσογνωσία. Οι υποστηρικτές του δυϊσμού μπορεί να πουν ότι πρόκειται για έναν καθαρά φροϋδικό, αμυντικό μηχανισμό ενός ατόμου που αντιμετωπίζει μια κατάσταση πολύ φοβερή για να την αποδεχτεί. Αλλά υπάρχουν δεδομένα που δεν το στηρίζουν αυτό.

Κατ’αρχάς, άτομα που έπαθαν ανοσογνωσία ως αποτέλεσμα εγκεφαλικού μπορεί να αρνούνται την παράλυση, αλλά παραδέχονται άλλα προβλήματα. Όπως στο παραπάνω παράδειγμα, ποτέ δεν αρνούνται ότι έπαθαν εγκεφαλικό. Ο Δρ. Vilayanur Ramachandran αναφέρει έναν ασθενή με παράλυση που προσπάθησε να τον δελεάσει με καραμέλες για να δέσει τα παπούτσια του και εκείνος απάντησε: "Αφού ξέρεις ότι είμαι διαβητικός, γιατρέ! Δεν κάνει να φάω καραμέλα!" (Ramachandran 1998, σελ.142)

Αλλά πιο καταστροφικό για τη φροϋδική θεωρία είναι ότι η άρνηση σχετίζεται σχεδόν αποκλειστικά με παράλυση της αριστερής μεριάς του σώματος, δηλαδή με ζημιά στο δεξί ημισφαίριο (Feinberg 2001, σελ.51). Ασθενείς με δεξιά παράλυση (βλάβη στο αριστερό ημισφαίριο) σχεδόν ποτέ δεν εμφανίζουν συμπτώματα άρνησης, αν και έχουν το ίδιο ισχυρούς ψυχολογικούς λόγους να το κάνουν. Αυτό υποδηλώνει ότι η άρνηση σχετίζεται με συγκεκριμένο σημέιο του εγκεφάλου, που σημαίνει ότι υπάρχει συγκεκριμένη περιοχή που ανανεώνει κάθε τόσο τη νοερή εικόνα που έχουμε για το σώμα μας.

Ωστόσο, ένα τρίτο ισχυρό στοιχείο εντελώς αποκλείει και τη φροϋδική και τη δυϊστική θεωρία και δείχνει ότι η εικόνα του εαυτού μας βρίσκεται ενσωματωμένη στον υλικό εγκέφαλο. Δείχνει, παράλληλα, πόσο παράδοξη είναι αυτή η διαταραχή.

Το 1987, ο Ιταλός νευρολόγος Eduardo Bisiach έκανε κάποια τεστ για τον έλεγχο της λειτουργίας των νεύρων που ελέγχουν την ισορροπία σε μια ασθενή με άρνηση· έριξε κρύο νερό στα αυτιά της. Αλλά το πείραμα είχε μια παράδοξη παρενέργεια. Αμέσως μετά το τεστ την ρώτησαν αν ήταν παράλυτη κι εκείνη παραδέχτηκε ήρεμα ότι δεν μπορούσε να κουνήσει το αριστερό της χέρι! Η έγχυση κρύου νερού στο αυτί είχε γιατρέψει εντελώς, αν και προσωρινά, την άρνησή της.

Ο Δρ. Ramachandran έκανε το ίδιο πείραμα σε ασθενή με την ίδια πάθηση και είχε το ίδιο απίστευτο αποτέλεσμα. Έριξε κρύο νερό στα αυτιά μιας ασθενούς που αρνιόταν πεισματικά ότι είχε παραλύσει στην αριστερή μεριά και επέμενε ότι και τα δυο της χέρια ήταν εξ ίσου δυνατά. Το νερό στο δεξί αυτί δεν είχε αποτέλεσμα. Στο αριστερό, όμως:

[Αφού έριξα νερό στο αυτί της] τη ρώτησα:
-Πώς νιώθεις;
-Κρυώνει το αυτί μου.
-Και τα χέρια σου; Μπορείς να τα κουνήσεις;
-Όχι. Το αριστερό μου χέρι είναι παράλυτο.
Ήταν η πρώτη φορά που το παραδέχτηκε, τρείς εβδομάδες μετά το εγκεφαλικο.
-Κα. Macken, πόσο καιρό είναι παράλυτο;
-Όλες αυτές τις μέρες.
(Ramachandran 1998, σελ.145-146)
12 ώρες αργότερα, ένας φοιτητής μου της ξαναυπέβαλε τις ερωτήσεις:
-Θυμάστε τον Δρ. Ramachandran;
-Α, ναι, εκείνος ο Ινδός ήταν.
-Τι σας έκανε;
-Έβαλε πολύ κρύο νερό στο αυτί μου καιμε πόνεσε.
-Τι σας ρώτησε;
-Με ρώτησε να μπορώ να κουνήσω τα χέρια μου.
-Κι εσείς τι του είπατε;
-Ότι είμαι μια χαρά.
(σελ.146)

Το πρόβλημα γίνεται όμως και ακόμα πιο περίπλοκο. Μερικές φορές η άρνηση δεν είναι μόνιμη, αλλά φεύγει καθώς ο ασθενής αναρρώνει. Αλλά τι θα γινόταν αν ρωτάγαμε κάποιον ασθενή για τις προηγούμενες αρνήσεις του; Ο Δρ. Ramachandran ρώτησε έναν:

-Θυμάσαι που σε είχα ρωτήσει για τα χέρια σου; Τι μου είχες πει;
-Ότι το αριστερό μου χέρι είχε παραλύσει.
-Θυμάσαι που σε είχα επισκεφτεί πολλές φορές; Τι μου έλεγες κάθε φορά;
-Ναι, πολλές φορές και κάθε φορά το ίδιο έλεγα, ότι το αριστερό μου χέρι ήταν παράλυτο.
(Για την ακρίβεια, μου έλεγε ότι ήταν μια χαρά)
-Σκέψου καλά. Θυμάσαι να μου λες ότι το αριστερό σου χέρι ήταν καλά και δεν ήταν παράλυτο;
-Γιατρέ, αν το είπα αυτό, σημαίνει ότι είπα ψέματα. Εγώ ψεύτρα δεν είμαι. (σελ.149-150)

Είναι πλέον προφανές ότι αυτή η διαταραχή δεν είναι ψυχολογική άμυνα. Δεν είναι καν απλή αδυναμία του μυαλού να ανανεώσει την εικόνα που έχει για το σώμα. Όταν η άρνηση υποχωρεί μοιάζει να ξαναγράφεται το παρελθόν για να ανταποκρίνεται στην τρέχουσα γνώση της παράλυσης. Όταν επιστρέφει η άρνηση, το εσωτερικό σενάριο του παρελθόντος ξαναγράφεται βάσει της νέας πεποίθησης. Όπως γράφει ο Δρ. Ramachandran: "είχαμε δημιουργήσει δύο διαφορετικά ενσυνείδητα άτομα που είχαν αμνησία το ένα ως προς το άλλο. Μια μερική μόνωσης της μιας προσωπικότητας από την άλλη,… αν και κατοικούσαν στο ίδιο σώμα." (σελ. 146-147 με προσθήκη έμφασης)

Πώς μπορεί να εξηγηθεί αυτή η παράξενη κατάσταση; Ο χωρισμός ενός ατόμου σε δύο εαυτούς, όπου ο ένας γνωρίζει τι του έχει συμβεί, ενώ ο άλλος ζει στην αυταπάτη, αλλά ο ένας δε γνωρίζει την ύπαρξη του άλλου; Οι φροϋδικές θεωρίες, όπως είδαμε, δεν επαρκούν. Ούτε ο θεϊστικός δυϊσμός μπορεί να το εξηγήσει αυτό. Αν η ψυχή αποθηκεύει αναμνήσεις (βασικό συστατικό της ταυτότητας και αναγκαία για το ενιαίο της συνείδησης) πώς μπορεί κάτι τόσο απλό όσο ένα πιτσίλισμα με νερό στο αυτί να αλλοιώνει τις αναμνήσεις τόσο ριζικά; Ακόμα κι αν υποθέσουμε πως ένα ελάττωμα του σώματος εμποδίζει την πληροφορία να φτάσει στην ψυχή (αν και πολύ απίθανο) αφού αυτοί οι άνθρωποι βλέπουν καθαρά τα μέλη τους να μην κινούνται, με το που φτάσει στην ψυχή, πώς γίνεται να χάνεται τόσο εύκολα, με το που περάσει η επίδραση του κρύου νερού; Αντίθετα, μόνο με τον υλισμό και την αναγνώριση πως ο νους είναι ένα με τον εγκέφαλο και υπόκειται στα ελαττώματά του μπορούμε να εξηγήσουμε ικανοποιητικά αυτό το φαινόμενο.

Μια μη δυϊστική θεωρία της λειτουργίας του εγκεφάλου μπορεί να προσφέρει μια τέτοια εξήγηση. Παρατηρώντας ότι η ανοσογνωσία προκύπτει σχεδόν αποκλειστικά από βλάβη στο δεξί ημισφαίριο, ο Δρ. Ramachandran έχει προτείνει την εξήγηση ότι τα δύο ημισφαίρια παίζουν διαφορετικό ρόλο στη δημιουργία της αντίληψής μας για τον κόσμο. Η υπόθεσή του λέει ότι το αριστερό ημισφαίριο δημιουργεί μια σταθερή οπτική γωνία θέασης του κόσμου και διαρκώς συλλέγει στοιχεία με τις αισθήσεις και τα τοποθετεί στα πλαίσια αυτής της κοσμοθεωρίας. Όταν προσλαμβάνονται αντιφατικά δεδομένα, που διαφοροποιούνται από αυτά που γνωρίζουμε, κάπως πρέπει να λυθεί το πρόβλημα. Η μία λύση θα ήταν να γκρεμιστεί εντελώς η παλιά κοσμοθεωρία και να δημιουργηθεί μια αναθεωρημένη βάσει των νέων στοιχείων, αλλά αν συνέβαινε αυτό με κάθε μικρή αντίφαση που συναντούσαμε, δε θα μπορούσαμε να λειτουργήσουμε. Κατά συνέπεια, το αριστερό ημισφαίριο λειτουργεί ως προστάτης του status quo, είτε αγνοώντας αντιφατικά δεδομένα, είτε στριμώχνοντάς τα με το ζόρι στο υπάρχον νοητικό πλαίσιο. Το δεξί ημισφαίριο προτείνεται ότι λειτουργεί διαρκώς ως "ο δικηγόρος του διαβόλου", ψάχνοντας για μεγάλες ανακολουθίες και προβλήματα με το status quo και εκβιάζοντας αναθεώρηση προηγουμένων πεποιθήσεων, αν έχουν συγκεντρωθεί πολλές αντιφάσεις (μία υπόθεση είναι ότι το κρύο νερό ερεθίζει τις νευρικές απολήξεις στο δεξί ημισφαίριο).

Αν και υπεραπλουστευμένη, αυτή η υπόθεση στηρίζεται από τις παρατηρήσεις. Σε ένα απλό πείραμα με καθρέφτες, όπου δημιουργούσαν την ψευδαίσθηση ότι το χέρι ενός ασθενούς έκανε κάτι άλλο από αυτό που έκανε, κατά τη διάρκεια αξονικής, ο δεξιός βρεγματικός λοβός εμφανίστηκε να υπερδραστηριοποιείται, ασχέτως αν η ανακολουθία υπήρχε στο αριστερό ή στο δεξί χέρι (σελ.142)

*Αυτή είναι μια πιο σοβαρή μορφή άρνησης. Δε εμφανίζουν όλοι οι άνθρωποι τόσο εξωφρενικά συμπτώματα. Πιο συνηθισμένο είναι να λεν δικαιολογίες ή να εκλογικεύουν γιατί δεν μπορούν να περπατήσουν ή γιατί δεν μπορούν να κουνήσουν ένα παράλυτο μέλος. Μπορεί να πουν ότι έχει μουδιάσει ή ότι είναι κουρασμένοι (Feinberg 2001, σελ.21) ή ότι τους πονάει όταν το κουνάνε ή "οι γιατροί με εξετάζουν όλη μέρα και έχω βαρεθεί, γι’αυτό δε θα το κουνήσω" (Ramachandran 1998, σελ.129-130). Στην πιο ακραία μορφή, άτομα με άρνηση ισχυρίζονται ότι το παράλυτο μέλος ανήκει σε κάποιον άλλο, μια κατάσταση που ονομάζεται σωματοπαραφρένεια (σελ.131)(Τέτοια άτομα μπορεί να λένε π.χ. "Το χέρι είναι του αδερφού μου"). Σε όλες τις περιπτώσεις οι ασθενείς προσπαθούν να αγνοήσουν το πρόβλημα παρά τα αντίθετα στοιχεία ή γραπώνονται από οποιαδήποτε εξήγηση, όσο απίστευτη κι αν είναι, παρά να παραδεχθούν το προφανές. Η πιθανή σχέση με τη θεϊστική πίστη είναι ενδιαφέρουσα. Υπάρχει περίπτωση οι φονταμενταλιστές ή τα μέλη παραχριστιανικών και μη οργανώσεων να έχουν υποανεπτυγμένα δεξιά ημισφαίρια;

Στην κλασσική μαύρη κωμωδία του Stanley Kubrick "Dr. Strangelove", ο κεντρικός χαρακτήρας πάσχει από μια παράξενη πάθηση· το ένα χέρι του δεν τον υπακούει. Προσπαθεί να χαιρετήσει ναζιστικά σε ακατάλληλες στιγμές ή ακόμα και να τον πνίξει και συχνά πρέπει να το ελέγξει με το άλλο του χέρι. Λένε ότι η πραγματικότητα είναι συχνά πιο παράξενη από τη φαντασία, αλλά σ’αυτή την περίπτωση είναι εξ ίσου παράξενες, αφού η ασθένεια του Dr. Strangelove υπάρχει στ’αλήθεια.

Πριν πάνω από 50 χρόνια, μια μεσόκοπη γυναίκα μπήκε στην κλινική του διάσημου για τις διαγνωστικές του ικανότητες νευρολόγου, Δρ. Kurt Goldstein. Η γυναίκα φαινόταν φυσιολογική και συζητούσε κανονικά. Δε φαινόταν να έχει τίποτα, αλλά είχε να παραπονεθεί για κάτι πολύ παράξενο. Μια στο τόσο το αριστερό της χέρι πεταγόταν στο λαιμό της και προσπαθούσε να τη στραγγαλίσει. Συχνά πάλευε μαζί του για να το ελέγξει ή και καθόταν πάνω του· τόσο αποφασισμένο ήταν να τη σκοτώσει. (Ramachandran 1998, σελ.12)

Η προφανής εξήγηση ήταν ότι το έκανε η ίδια επειδή ήταν ψυχικά ασθενής και όντως αυτή ήταν η διάγνωση πολλών άλλων γιατρών που την είχαν εξετάσει. Αλλά ο Δρ. Goldstein δε βρήκε σημάδια υστερίας ή άλλης ψυχικής ασθένειας. Πραγματικά φαινόταν ότι το αριστερό της χέρι είχε το δικό του μυαλό. Ο Goldstein πρότεινε μια ριζικά διαφορετική εξήγηση. Υπέθεσε πως το δεξί ημισφαίριο της γυναίκας (αυτό που ήλεγχε το αριστερό χέρι είχε "λανθάνουσες αυτοκτονικές τάσεις" (ibid.) Σε ένα φυσιολογικό άτομο, το αριστερό, πιο λογικό ημισφαίριο, θα κατέπνιγε αυτές τις τάσεις και δε θα τις άφηνε να εκδηλωθούν, αλλά αν η γυναίκα είχε υποστεί ρήξη μεσολοβίου, τότε αυτά τα σιγαστικά μηνύματα δε θα μπορούσαν να φτάσουν στο δεξί ημισφαίριο και να εμποδίσουν τις αυτοκαταστροφικές ορμές του.

Λίγο μετά την επίσκεψη στον Δρ. Goldsten η γυναίκα πέθανε (όχι, δε στραγγάλισε τον εαυτό της). Η νεκροψια επιβεβαίωσε τις υποψίες του. Είχε πάθει εγκεφαλικό και το μεσολόβιό της είχε πάθει ζημιά, κόβωντας την επικοινωνία μεταξύ των ημισφαιρίων και αφαιρώντας το φρένο που έβαζε το αριστερό ημισφαίριο στο δεξί.

Σήμερα έχουμε περισσότερα στοιχεία που στηρίζουν την εξήγηση του Δρ. Goldstein. Είναι γνωστό ότι το δεξί ημισφαίριο είναι υπεύθυνο για την παραγωγή αρνητικών συναισθημάτων, όπως η οργή και η λύπη. Συχνά ασθενείς με βλάβη στο δεξί ημισφάιριο χάνουν την ικανότητα να νιώσουν αυτά τα συναισθήματα και γίνονται απαράδεκτα χαρωποί και ευφορικοί (θα ασχοληθούμε με αυτή η περίπτωση αργότερα). Αν και παράδοξο, αυτό έδειξε ότι στο μυαλό της γυναίκας υπήρχαν δύο χωριστές σφαίρες συνείδησης που νιώθαν και επιθυμούσαν διαφορετικά πράγματα.

Εγείρεται άλλο ένα ερώτημα: Αν ο μισός εγκέφαλος της γυναίκας ήταν αυτοκτονικός, τι συνέβαινε με το άλλο μισό; Ποιο ήταν εκείνο το κομμάτι της που δεν ήθελε να αυτοκτονήσει και καταπολεμούσε το "δαιμονισμένο χέρι";

Η απάντηση είναι, φυσικά, το λογικό, αριστερό ημισφαίριο που, επειδή ήταν αποκομμένο, δεν επηρεαζόταν από τα αρνητικά συναισθήματα που ξερνούσε το δεξί. Μιας και το αριστερό ημισφαίριο ελέγχει τη γλώσσα, η γυναίκα μπορούσε να εκφράσει τη φρίκη της για την παράλογη συμπεριφορά του μισού της σώματος. Αλλά αυτό υπονοεί ότι αυτό που ένας φυσιολογικός άνθρωπος αναγνωρίζει ως τον "εαυτό του" είναι μόνο το αριστερό ημισφαίριο. Αυτό είναι το κομμάτι που δημιουργεί μια διήγηση και τη μεταδίδει στον έξω κόσμο. Παράλληλα, όμως, υπάρχει και άλλη μια χωριστή συνειδητότητα στο κεφάλι μας· το σιωπηλό δεξί ημισφαίριο. Επειδή δεν μπορεί να ελέγξει τη γλώσσα, δεν μπορεί να γνωστοποιήσει την παρουσία του άμεσα και ούτως ή άλλως το κάνει μέσω του αριστερού ημισφαιρίου, οπότε δεν το αντιλαμβανόμαστε ως χωριστή οντότητα. Αλλά μια ρήξη μεσολοβίου μπορεί να φέρει αυτή τη σιωπηλή παρουσία που παρακολουθεί τα πάντα στην επιφάνεια και τα αποτελέσματα μπορεί να είναι συγκλονιστικά.

Και άλλες περιπτώσεις του Συνδρόμου του Ξένου Χεριού (ΣΞΧ) στηρίζουν αυτή την εξήγηση. Αν και αυτό το σύνδρομο μπορεί να παρουσιαστεί και στα δύο χέρια, η βλάβη του μεσολοβίου παράγει σχεδόν αποκλειστικά αριστερά ξένια χέρια (η βλάβη στους μετωπικούς λοβούς μπορεί να προκαλέσει είτε αριστερό, είτε δεξί ξένο χέρι). Επιπλέον, όπως θα περίμενε κανείς, επειδή το ΣΞΧ προκαλείται από την άρση των αναστολών του πιο ευερέθιστου δεξιού ημισφαιρίου, τα ξένα χέρια σπάνια είναι ευπροσήγορα ή ευχάριστα. Συχνά συμβαίνει το αντίθετο και οι πράξεις τους κυμαίνονται από απλά παιδιάστικα κακές μέχρι και επιθετικές ή τρομακτικές. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ένα ξένο χέρι σήκωνε το τηλέφωνο, αλλά μετά δεν άφηνε το ακουστικό, έχυνε ποτά ή και πετούσε βίαια αντικείμενα. Άλλες φορές ο ασθενής ανοίγει το συρτάρι με το ένα χέρι, ενώ το άλλο το κλείνει ή κουμπώνει το πουκάμισο με το ένα χέρι και το άλλο ξεκουμπώνει από κάτω. Σε μια περίπτωση ένα ξένο χέρι προσπάθησε να σχίσει χρήματα (Feinberg 2001, σελ.94-97).

Πιο ανησυχητικά είναι τα ξένα χέρια που είναι καθαρά βίαια. Συχνά συμβαίνουν κινήσεις στραγγαλισμού. Σε μια άλλη περίπτωση του Δρ. Michael Gazzaniga, το ένα χέρι του είχε αρπάξει τη γυναίκα του και την κουνούσε βίαια, ενώ με το άλλο ο άνθρωπος προσπαθούσε να βοηθήσει τη γυναίκα του να το ελέγξει. Σε μια άλλη περίπτωση, είχε επισκεφτεί έναν ασθενή και παίζανε μαζί στην πίσω του αυλή, πετώντας πέταλα, όταν το αριστερό χέρι του ασθενή πήρε το τσεκούρι που στηριζόταν στον τοίχο του σπιτού.

Επειδή υπήρχε η πιθανότητα να είχε τον έλεγχο το επιθετικό δεξί ημισφαίριο, έφυγα διακριτικά. Δεν ήθελα να είμαι το θύμα στη δίκη όπου η κοινωνία θα αποφάσιζε πιο ημισφαίριο να εκτελέσει.” (παρατίθεται στον Feinberg 2001, σελ.98).

Όπως σοφά παρατήρησε ο γιατρός, θα ήταν πραγματικό πρόβλημα για το ποιος θα έφταιγε, αν ο ασθενής κατάφερνε να πραγματοποιήσει το επαπειλούμενο. Αλλά το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη δικαιοσύνη. Ο Θεός πώς θα έκρινε την περίπτωση;

Ο δυϊστής πρέπει να απαντήσει πώς όλα αυτά είναι συμβατά με την ύπαρξη ψυχής. Μήπως η ψυχή κατοικεί μόνο στο αριστερό ημισφαίριο; Τότε ποιος κατοικεί στο άλλο; Ή μήπως θα ισχυριστεί ότι η ψυχή σχίζεται στα δύο λόγω τραύματος στον υλικό εγκέφαλο;